閱讀 卷 6 盜賊之夜的故事:馬哈茂德蘇丹(Sultan Mahmud)在夜間混入他們之中,說:‘我也是你們中的一員。’並從中瞭解他們的狀況。 詩聯 2815

M6:2815 — شب چو شه محمود برمی‌گشت فرد / با گروهی قوم دزدان باز خورد

شب چو شه محمود برمی‌گشت فردبا گروهی قوم دزدان باز خورد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2815

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شبی که شاه محمود تنها بازمی‌گشت، / با گروهی از دزدان برخورد کرد. معنا: این بیت آغازگر حکایتی است که در آن شاهی در لباس ناشناس، شبانه با دزدانی روبرو می‌شود که هر یک به هنری خاص در کار خود شهره‌اند.

شرح

این بیت، آغازِ حکایتِ پرمعنای «شاه و دزدان» است که مولانا از آن برای گشودن دریچه‌هایی عمیق به سوی معرفت‌الله و احوال آدمیان بهره می‌برد. شب است، شاه محمود به تنهایی بازمی‌گردد و با گروهی از دزدان روبرو می‌شود. این صرفاً یک قصهٔ تاریخی نیست، بلکه تمثیلی است برای فهمِ حضورِ خداوند در جهان و ماهیتِ زندگی ما.

من می‌خواهم تأکید کنم که این شبِ حکایت، خودِ شبِ ظلمانیِ زندگیِ در این دنیاست. ما در این «سجن طبیعت» گویی مشغول دزدی‌ایم؛ غافل از آنکه پادشاه در میان ماست و ناظرِ بر اعمال ما. اینکه خداوند در فجایعی چون هولوکاست یا جنایات مغولان کجا بوده است، پرسشی که همواره ذهن‌ها را مشغول کرده، پاسخِ آن همین‌جاست: خداوند در متن حادثه بود، هم آنجا حاضر بود، درست مانند این پادشاه که در میان دزدان بود و اعمالشان را می‌دید. اما «نظام شب نباید به هم بخورد»، یعنی شب نباید تبدیل به روز شود، وگرنه بساط این عالم برچیده خواهد شد. روزِ جزا از پسِ شب فرا می‌رسد و آن‌گاه که پرده‌ها کنار رود، آن پادشاهِ ناشناس، بر مسند داوری می‌نشیند و آدمیان درمی‌یابند که آنکه در شب همراهشان بود و نمی‌شناختندش، که بوده است. این جهان، شبی است تاریک که پردهٔ غفلت بر همه سایه افکنده است.

مولانا از واژهٔ «فرد» برای شاه استفاده می‌کند؛ یعنی او به تنهایی بازمی‌گشت. این تنهاییِ شاه، هم به مقامِ سلطنت و حاکمیت بی‌شریک او اشاره دارد و هم به انتخاب او برای حضورِ پنهان در میانِ رعیتش. این بخش از داستان به رسمِ کهن پادشاهانی اشاره دارد که برای آگاهی از احوال مردم، شبانه و ناشناس در کوچه و بازار می‌گشتند. این عمل شاه، خود آیینهٔ حضورِ نهانیِ خداوند در جهان است که در همه حال ناظر است، اما غفلتِ ما او را پنهان می‌دارد.

این مقدمهٔ حکایت، از همان ابتدا، سرنوشتِ ما را در این دنیا روشن می‌کند: ما در پردهٔ غفلت و در تاریکیِ این شبِ دنیا، اعمالی انجام می‌دهیم و غافل از آنیم که ناظری حضور دارد. اما روزی خواهد آمد که این پادشاهِ پنهان آشکار شود و هر آنچه در شب پنهان بود، عیان گردد. این حکایت، در واقع، تمثیلی از «توحید افعالی» است که خداوند را در هر واقعه‌ای، حتی در دل تاریکی‌ها و ستم‌ها، حاضر و ناظر می‌داند؛ نه به معنای مداخلهٔ آشکار، بلکه به معنای حضورِ تام و فراگیر که هرگز گسسته نمی‌شود.

نکات کلیدی

  • خداوند همواره در جهان حاضر است، حتی در دل رنج‌ها و ستم‌های عمیق، اما حضورش پنهان است.
  • زندگی زمینی ما به مثابه «شب»ی است که اعمال در آن پوشیده می‌مانند و منتظر «روز» آشکارسازی‌اند.
  • حضور پنهانِ شاه (خداوند) مانع از برهم خوردن «نظام شب» (روال طبیعی جهان) می‌شود، وگرنه بساط عالم درنوردیده خواهد شد.
  • حکایت، تمثیلی از غفلت انسان نسبت به حضور و نظارت دائمی خداوند است.
  • «تنها» بودن شاه، بر سلطنت بی‌شریک و در عین حال همه‌جاحاضر بودنِ خداوند تأکید دارد.

Sources: d6-s65 · 03:11:50 d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:41:18

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。