مجرمان را چون به جلادان دهند — M6:2837 · 魯米的《瑪斯納維》

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که مجرمان را به جلادان می‌سپارند، / تنها با جنباندن ریش من، ایشان رهایی می‌یابند. معنا: شاه ناشناس که در میان دزدان است، می‌گوید هنر من این است که با اشاره‌ای از ریشم می‌توانم مجرمان را از مرگ برهانم.

شرح

این بیت بخشی از «حکایت دزدان» در دفتر ششم مثنوی است؛ داستانی که در آن سلطان محمود در لباس مبدل در میان گروهی از دزدان قرار می‌گیرد. هر یک از دزدان از هنر خاص خویش می‌گوید و چون نوبت به شاه می‌رسد، او از توانایی ویژهٔ خود پرده برمی‌دارد: «خاصیت من در ریشم است؛ آنگاه که مجرمان به دست جلادان می‌افتند، تنها با جنباندن ریشم آنان را از بند می‌رهانم.» او در بیت بعدی (M6:2838) توضیح می‌دهد: «چون بجنبانم به رحمت ریش را / طی کنند آن قتل و آن تشویش را.»

این بیان، که در ظاهر ساده می‌نماید، از منظر مولانا، و چنان‌که من شرح می‌دهم، وزنی استعاری و عمیق دارد:

شاه در مقام حاکم مطلق و خودکامه: در سطح ظاهری، این بیت تصویری زنده از قدرت خودسرانه و مطلق پادشاهان مستبد ارائه می‌دهد. در چنین نظام‌هایی، قوای مقننه، مجریه و قضاییه همگی در یک فرد متمرکز است. فرمان شاه، عین قانون است و یک اشارهٔ او می‌تواند تعیین‌کنندهٔ مرگ یا زندگی، کیفر یا بخشش باشد. من برای روشن کردن این واقعیت تاریخی، به سخن لوئی چهاردهم، «لُتا سِموا» (دولت منم)، ارجاع می‌دهم؛ پادشاهانی که قدرت بی‌چون و چرایی را بدون هیچ مسئولیتی اعمال می‌کردند.
آینه‌ای از قدرت الهی در عرفان: اما مهم‌تر از آن، در گفتمان عرفانی صوفیانه، به ویژه در روزگار مولانا، پادشاهان زمینی اغلب «مرآت حق» (آینه‌های خداوند) پنداشته می‌شدند. اقتدار آنان، هرچند مطلق، بازتابی از اقتدار الهی بود که از آن برآمده بود. در اینجا، قدرت خودسرانهٔ پادشاه، استعاره‌ای می‌شود برای قدرت خداوند که از دیدگاه برخی جریان‌های کلامی و عرفانی، «خودکامه» (مطلق و بی‌قید) تلقی می‌شد. خداوند، مانند پادشاه، «از آنچه می‌کند بازخواست نمی‌شود، در حالی که خلایق مورد سؤال قرار می‌گیرند» (لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْئَلُونَ – قرآن کریم، انبیاء: ۲۳).
قربانی شدن عدل، عقل و اخلاق در برابر قدرت الهی: من به این نکتهٔ دشوار در این دیدگاه کلامی، به‌ویژه در الهیات اشعری، اشاره می‌کنم. در این نگرش، قدرت الهی چنان بی‌کران است که محدود به مفاهیم انسانی از عدل، عقل یا حتی اخلاق نمی‌شود. ارادهٔ خداوند بر تمامی اصول مقدم است و می‌تواند آنها را نادیده بگیرد. آیا خداوند می‌تواند کاری کند که دو به‌علاوهٔ دو، پنج شود؟ آیا می‌تواند دایره‌ای بیافریند که شعاع‌هایش نابرابر باشند؟ اشاعره، چنان‌که من توضیح می‌دهم، پاسخ مثبت می‌دهند و بر این باورند که حتی قوانین منطق، علیت و ریاضیات نیز تابع قدرت مطلق خداوند هستند. به همین ترتیب، اصول اخلاقی نیز خداوند را مقید نمی‌سازند؛ او «فوق اخلاق» است. این دیدگاه، موازی با «نامینالیسم» (اصالت تسمیه) در اروپا است که من به آن اشاره کرده‌ام و کلیت قوانین جهان را در برابر ارادهٔ الهی انکار می‌کرد. در این چارچوب، عدل، عقل، اخلاق و حتی اختیار انسانی در نهایت قربانی قدرت بی‌حد و حصر الهی می‌شوند.
نشاط مولانا و پارادوکس بیم و امید: من به شور و نشاط ظاهری مولانا در توصیف این «قدرت مطلق و غیرقابل بازخواست» اشاره می‌کنم. مولانا از به تصویر کشیدن چنین قدرتی لذت می‌برد و این ممکن است ناشی از احساس امنیتی باشد که در تسلیم به موجودی با قدرت نهایی می‌یابد. اما من نقادانه می‌افزایم که این قدرت مطلق و بی‌کران، لزوماً «امان‌بخش» نیست. خداوند می‌تواند به وعده‌های خود وفا نکند و حتی مخلص‌ترین بندگان خود را نیز به دوزخ بفرستد. این یک وضعیت «بی‌پناهی عجیب» است که برخی صوفیان (به‌ویژه در «تصوف خائفانه» غزالی) با آن روبرو بودند. برای تسکین این اضطراب درونی، آنان به «تصوف عاشقانه» روی آوردند؛ یعنی به جای ترس، خداوند را دوست بدارند و زیبایی‌هایش را ببینند تا از هیبت این «موجود مهیب» رها شوند. مولانا، با سخنان لطیف و شاعرانه‌اش، تلاش می‌کند تا این «خوف» را تلطیف کند، اما اساس این قدرت بی‌کران، یکی از جنبه‌های «تاریک» در عرفان ماست که برای تاباندن نوری در دل آن، سخن از عشق و کرم الهی به میان می‌آید تا آدمیان به خدایی که «فوق اخلاق» می‌نشیند، امیدوار شوند.

نکات کلیدی

این بیت، قدرت مطلق و خودسرانهٔ پادشاه را به تصویر می‌کشد که می‌تواند با یک اشاره، حکم مرگ را به بخشش تبدیل کند.
در گفتمان عرفانی، این پادشاه استعاره‌ای از قدرت بی‌کران و خودکامهٔ خداوند است.
مولانا با این روایت، به دیدگاه کلامی اشعری نزدیک می‌شود که قدرت الهی را مقید به عقل، عدل یا اخلاق نمی‌داند.
به زعم مولانا، حتی قوانین منطق و علیت نیز تابع ارادهٔ بی‌نهایت خداوند هستند.
مولانا در توصیف این قدرت مطلق، نوعی ابتهاج و نشاط از تسلیم در برابر آن را ابراز می‌کند، هرچند که این قدرت می‌تواند خوفناک نیز باشد.
عرفان عاشقانه، راهی برای غلبه بر ترس ناشی از قدرت بی‌مسئولیت الهی است؛ با عشق‌ورزی به خدا، از هیبت آن رهایی می‌یابیم.

Sources: d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:41:18 d6-s65 · 04:49:18 d6-s65 · 05:22:18

Abdolkarim Soroush from his recorded lectures ↗

This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.

Translation & meaning

Translation: When criminals are surrendered to executioners, / If my beard moves, they are set free from them. Meaning: The disguised king, amidst the thieves, declares his unique ability: with a mere gesture of his beard, he can rescue criminals from their fate.

Explanation

This beyt is part of the 'Tale of the Thieves' in the Sixth Book of the Masnavi, a story where Sultan Mahmud, disguised as a commoner, encounters a band of thieves. Each thief boasts of a unique 'art' (farhang), and when the King is asked about his own, he reveals his special ability: 'My special skill lies in my beard; when criminals are handed over to executioners, a mere tremor of my beard will grant them freedom.' He further clarifies in the following beyt (M6:2838): 'When I move my beard with mercy, / They (the executioners) will put aside that killing and that apprehension.'

This seemingly simple statement, as I interpret it, carries profound allegorical weight in Mowlana's thought.

The King as Absolute and Autocratic Sovereign: On a literal level, the beyt vividly depicts the arbitrary and absolute power of an autocratic monarch. In such systems, legislative, executive, and judicial powers are concentrated in one person. The king's word is law; a mere gesture can determine life or death, punishment or pardon. I reference Louis XIV's 'L'état, c'est moi' (I am the state) to illustrate this historical reality, where rulers wielded unchallenged authority without accountability.
A Mirror to Divine Power in Mysticism: More significantly, in Sufi mystical discourse, especially in Mowlana's time, earthly kings were often seen as 'mirrors of God' (mir’āt-e Haqq). Their sovereignty, however absolute, reflected a greater, more ultimate divine sovereignty. Here, the king's arbitrary power becomes a metaphor for God's power, which, in a certain theological perspective, is also seen as khudkāme (autocratic or arbitrary). God, like the king, is 'not to be questioned for His acts, while they (His creation) are questioned' (lā yus'alu 'ammā yaf'alu wa hum yus'alūn – Quran 21:23).
The Sacrifice of Justice, Reason, and Ethics before Divine Power: I highlight a challenging aspect of this theological stance within a segment of Islamic mysticism, particularly associated with Ash'arite theology. In this view, divine power is so boundless that it is not constrained by human notions of justice, reason, or even morality. God's will precedes and can override all principles. Could God make 2+2=5? Could God create a circle whose radii are not equal? Ash'arites, as I explain, would answer 'yes,' asserting that even the laws of logic, causality, and mathematics are subservient to God's absolute power. Similarly, ethical principles do not bind God; He is 'above ethics.' This parallels European Nominalism, which I have noted, denying universal laws outside of divine will. In this framework, justice, reason, ethics, and even human free will are ultimately sacrificed at the altar of God's limitless might.
Mowlana's Joy and the Paradox of Fear and Love: I point out Mowlana's seemingly joyous and ecstatic portrayal of this 'overwhelming, unaccountable power.' Mowlana revels in the depiction of such infinite might, suggesting a sense of security in surrendering to a Being of ultimate power. However, I critically add that this absolute, boundless power is not necessarily 'safety-giving' (amān-bakhsh). God could fail to uphold His promises and even send His most devout servants to hell. This is a state of 'strange vulnerability' (bīpanāhī-ye ajīb) that some Sufis (especially within Ghazali's 'fear-based Sufism' – tasawwuf-e khā'efāne) confronted. To alleviate this inner anxiety, they turned to 'love-based Sufism' (tasawwuf-e 'āsheqāne); that is, instead of fear, they chose to love God and see His beauties to escape the terror of this 'fearsome entity.' Mowlana, with his delicate and poetic words, strives to soften this 'fear' (khawf), yet the essence of this boundless power remains one of the 'darker' aspects of our mysticism, which is illumined by the discourse of divine love and generosity, offering hope to humanity in a God who sits 'above ethics'.

Key takeaways

This beyt depicts the absolute and arbitrary power of a king who can commute a death sentence with a mere gesture.
In mystical discourse, this king is a metaphor for the boundless and autocratic power of God.
Through this narrative, Mowlana aligns with the Ash'arite theological view that divine power is not bound by reason, justice, or ethics.
For Mowlana, even the laws of logic and causality are subservient to God's infinite will.
Mowlana expresses a sense of joy and ecstasy in depicting this absolute power, even while acknowledging its potential for terror.
Love-based Sufism offers a path to overcome the fear stemming from God's unaccountable power, finding solace and release through divine love.

Sources: d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:41:18 d6-s65 · 04:49:18 d6-s65 · 05:22:18

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

Русский via Soroush AI draft

Когда преступников вручают палачам,Лишь дрогнет борода моя — они от них спасены.

Переодетый царь, находящийся среди воров, заявляет о своей уникальной способности: одним лишь движением бороды он может спасти преступников от предначертанной им кары.

Этот бейт является частью «Притчи о ворах» из шестой книги «Маснави», в которой султан Махмуд, переодевшись простолюдином, оказывается в шайке воров. Каждый из воров хвалится своим особым искусством, и когда очередь доходит до царя, он раскрывает свою уникальную способность: «Моё особое свойство — в моей бороде; когда преступников отдают в руки палачей, одно лишь движение моей бороды дарует им свободу». В следующем бейте (M6:2838) он поясняет: «Когда я по милости своей двину бородой, / прекратятся и казнь, и тревога».

Это, на первый взгляд, простое утверждение, в трактовке Руми, как я её излагаю, несёт в себе глубокий аллегорический смысл:

Царь как абсолютный и самодержавный правитель: На буквальном уровне бейт ярко изображает произвольную и абсолютную власть самодержавного монарха. В таких системах законодательная, исполнительная и судебная власти сосредоточены в одном лице. Слово царя — закон; один его жест может определить жизнь или смерть, наказание или помилование. Для иллюстрации этой исторической реальности я ссылаюсь на слова Людовика XIV, «L'état, c'est moi» (Государство — это я); это были монархи, обладавшие неоспоримой властью без какой-либо ответственности.
Зеркало божественной власти в мистицизме: Однако, что более важно, в суфийском мистическом дискурсе, особенно во времена Руми, земные цари часто воспринимались как «зеркала Бога» (мир'ат-и Хакк). Их власть, сколь бы абсолютной она ни была, отражала высшую, божественную власть. Здесь произвольная власть царя становится метафорой могущества Бога, которое, с точки зрения определённых богословских течений, также считалось «самодержавным» (худкаме). Бог, подобно царю, «не будет спрошен о том, что Он совершает, а они будут спрошены» (Коран, 21:23).
Принесение в жертву справедливости, разума и этики перед божественной властью: Я подчёркиваю сложный аспект этой богословской позиции, особенно в ашаритской теологии. Согласно этому взгляду, божественная власть настолько безгранична, что не сдерживается человеческими представлениями о справедливости, разуме или даже морали. Воля Бога предшествует всем принципам и может их отменять. Может ли Бог сделать так, чтобы 2+2=5? Ашариты, как я объясняю, ответили бы «да», утверждая, что даже законы логики, причинности и математики подчинены абсолютной власти Бога. Подобным образом, этические принципы не связывают Бога; Он «выше этики». Этот взгляд имеет параллели с европейским номинализмом, который я упоминал, отрицавшим универсальные законы вне божественной воли. В этой системе координат справедливость, разум, этика и даже свобода воли человека в конечном счёте приносятся в жертву на алтарь безграничного могущества Бога.
Восторг Руми и парадокс страха и любви: Я обращаю внимание на явный восторг и радость Руми при описании этой «всепоглощающей, неподотчётной власти». Руми наслаждается изображением такого безграничного могущества, что, возможно, проистекает из чувства безопасности, обретаемого в подчинении Существу с абсолютной властью. Однако я критически добавляю, что эта абсолютная, безграничная власть не обязательно «дарует безопасность» (аман-бахш). Бог может не сдержать Своих обещаний и даже отправить самых преданных слуг в ад. Это состояние «странной беззащитности» (бипанахи-йе аджиб), с которым сталкивались некоторые суфии (особенно в рамках «суфизма, основанного на страхе» — тасаввуф-и ха'ифане — аль-Газали). Чтобы смягчить эту внутреннюю тревогу, они обратились к «суфизму, основанному на любви» (тасаввуф-и 'ашикане); то есть, вместо страха, они предпочли любить Бога и видеть Его красоту, чтобы освободиться от ужаса перед этим «грозным существом». Руми своими изящными и поэтическими словами стремится смягчить этот «страх» (хауф), но суть этой безграничной власти остаётся одним из «тёмных» аспектов нашего мистицизма, который освещается рассуждениями о божественной любви и щедрости, дарующими человечеству надежду на Бога, который пребывает «выше этики».

Glossary

جلادان: Палачи; мн. ч. от «джаллад».
رهند: Они спасаются, освобождаются; форма настоящего времени от глагола «рахидан» (спасаться).
بجنبد: Двинется, дрогнет; форма настоящего времени от глагола «джунбидан» (двигаться, шевелиться).

gemini-2.5-pro

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。

M6:2837 — مجرمان را چون به جلادان دهند / چون بجنبد ریش من زیشان رهند