閱讀› 卷 6› 盜賊之夜的故事：馬哈茂德蘇丹（Sultan Mahmud）在夜間混入他們之中，說：‘我也是你們中的一員。’並從中瞭解他們的狀況。› 詩聯 2868

M6:2868 — گفت شاهد زان به جای دیده است / کو بدیدهٔ بی‌غرض سر دیده است

گفت شاهد زان به جای دیده استکو بدیدهٔ بی‌غرض سر دیده است
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:2868

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گفت شاهد به آن دلیل به جای دیده است که با دیده‌ای بی‌غرض، رازها را دیده است.

معنا: مولانا می‌گوید سخن شاهد معتبر و به جای چشم قاضی است، زیرا او با چشمی عاری از هر غرض و طمع، اسرار و حقایق را دیده است.

شرح

ما در اینجا با بیتی روبرو هستیم که مولانا در ادامهٔ وصف چشم‌های بینای اولیای حق و به خصوص پیامبر اکرم (ص) آورده است. او پیش از این گفت که چشم عارف امان دو جهان است و پیامبر به دلیل «ما زاغ البصر» بودن چشمش، یعنی لغزش‌ناپذیری و طغیان‌ناپذیری دیده‌اش، شفیع هر دردی بود. چشم او از سرمه «الم نشرح» بینا شد، چنان که چیزهایی را دید که جبرئیل هم تاب دیدنشان را نداشت. اکنون مولانا به جایگاه «شاهد» می‌پردازد.

من می‌گویم در اینجا شاهد، نماد آن وجود مقدسی است که خداوند خود او را «شاهدی» برای بندگان خویش قرار داده است؛ مصداق بارز آن، پیامبر اکرم (ص) است که قرآن او را «شاهد، مبشر، و نذیر» می‌خواند. اما مولانا می‌گوید چرا این «شاهد» سخنش معتبر و به جای «دیده» (چشم) قاضی است؟ پاسخ در «بی‌غرضی» اوست. او با دیده‌ای بی‌غرض، یعنی عاری از هرگونه تعلق، طمع، یا سوگیری، «سر» را دیده است، یعنی اسرار و حقایق پنهان را مشاهده کرده است.

«بی‌غرضی» در اینجا کلید فهم معناست. غرض، پرده‌ای است که بر چشم دل می‌افتد و حقیقت را پنهان می‌کند، چنان که مولانا خود می‌گوید: «کین غرض‌ها پردهٔ دیده بود / بر نظر چون پرده پیچیده بود». و ضرب‌المثل عربی «حبک الشیء یعمی و یصم» – یعنی دلبستگی افراطی به چیزی، آدمی را کور و کر می‌کند – بهترین تبیین این حالت است. دلبستگی به خود، به منافع، به جایگاه، همه مانع دیدن حقیقت می‌شوند. اما شاهد بی‌غرض، چون آینه، حقیقت را همان‌گونه که هست منعکس می‌کند و چون ترازو، به هیچ سو متمایل نمی‌شود. او دل در گرو هیچ‌چیز جز محبوب ندارد و همین بی‌تعلق بودن، بصیرتی بی‌نظیر به او می‌بخشد.

جایگاه این شاهد چنان رفیع است که مولانا به این نکته می‌رسد که در مورد اولیای حق، «قاضی» و «شاهد» یکی می‌شوند. این تفرقه و جدایی، ظاهری است برای ما آدمیان؛ اما در حقیقت، کسی که دستش دست خداست و چشمش چشم خداست، هر کاری کند خدا کرده است. در این مرتبه از یگانگی، شفاعت نیز معنای دیگری می‌یابد. دیگر شفاعت به معنای «پارتی‌بازی» یا خواهش و التماس از خدایی خشمگین نیست؛ بلکه عین فعل الهی است که از طریق آن وجود مقدس متجلی می‌شود. شاهد در اینجا، خود عین عدل الهی است: «نام حق عدل است و شاهد آن اوست / شاهد عدل است زین رو چشم دوست».

مولانا همچنین می‌گوید که خداوند از آدمی می‌خواهد «زاهد» شود تا بتواند «شاهد» شود: «حق همی‌خواهد که تو زاهد شوی / تا غرض بگذاری و شاهد شوی». زهد در اینجا به معنای بریدن از تعلقات و رها کردن اغراض دنیوی است. این رهایی از تعلقات است که چشم دل را باز می‌کند و انسان را قادر می‌سازد تا «روح» را ببیند. و به قول مولانا، «نیست پنهان‌تر ز روح آدمی»؛ اما شاهد بی‌غرض قادر است حتی پنهان‌ترین حقایق، یعنی روح آدمی، را مشاهده کند. این دیدن اسرار و روح، همان «علم رهایی‌بخش» است که نه برای شهره شدن و کسب افتخار، بلکه برای خلاص شدن از زندان‌های نفس و جهان است.

نکات کلیدی

  • اعتبار شاهد از بی‌غرضی او می‌آید: دیده‌ای که آلوده به طمع و سوگیری نباشد، حقیقت را آشکار می‌سازد.
  • غرض و تعلقات دنیوی، پرده‌ای بر چشم دل است که مانع دیدن اسرار و حقیقت می‌شود.
  • مقام شاهدِ راستین چنان رفیع است که گویی چشم خود قاضی است و در مراتب عالی، قاضی و شاهد یکی می‌شوند.
  • بی‌غرضی پیامبران و اولیای حق، آنان را قادر به دیدن «مقامات العباد» و «روح آدمی» می‌کند که پنهان‌ترین رازهاست.
  • زهد به معنای بریدن از تعلقات، شرط لازم برای رسیدن به مقام «شاهد» و بصیرت بی‌غرض است.

Sources: d6-s65 · 07:01:28 d6-s65 · 07:53:08 d6-s65 · 08:36:18

❋

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

❋

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》，每節詩句皆有引證

除非您分享，否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。