閱讀 卷 6 那位異鄉人得知稅務官去世的消息,為自己依賴受造物、期望受造物的恩賜而向上帝祈求寬恕,並回想上帝的恩惠,為自己的罪過向上帝悔改:「然後,那些不信主的人,卻將其他人與他們的主等同。」 詩聯 3141

M6:3141 — انبیا را داد حق تنجیم این / غیب را چشمی بباید غیب‌بین

انبیا را داد حق تنجیم اینغیب را چشمی بباید غیب‌بین
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3141

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: حق تعالی علم تنجیم و ستاره‌شناسیِ این [انسان-اسطرلاب] را به انبیا آموخت، زیرا برای دیدن و فهمیدن غیب، چشمی لازم است که خود غیب‌بین باشد. معنا: این بیت بیان می‌کند که خداوند تنها به انبیا بصیرت ویژه‌ای عطا کرده تا بتوانند پیچیدگی‌های وجود انسان و اسرار پنهان جهان را درک کنند، چرا که دیدن حقیقت غیب نیازمند چشمی ورای ادراک عادی است.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از بنیادی‌ترین معرفت‌های خود اشاره می‌کند: انسان به مثابه اسطرلاب اوصاف الهی. من بارها گفته‌ام که این جهان و هر آنچه در آن است، سایه‌ای است، عکسی است از عالمی فراتر و کامل‌تر. انسان، به‌ویژه، چونان یک اسطرلاب است؛ یک ابزار نجومی که ستارگان را می‌یابد و از طریق نقوش پیچیده‌اش، وضعیت افلاک را بازمی‌نمایاند. مولانا این استعاره را به شکلی عمیق به کار می‌برد و می‌گوید: «آدم اسطرلاب اوصاف علوست، وصف آدم مظهر آیات اوست.»

اسطرلاب انسانی ما، خطوطی دارد که مولانا آن‌ها را «نقوش عنکبوت» می‌خواند. این خطوط، رمزآلود و معماگونه‌اند؛ گویی حکمی غیبی بر پیکرهٔ هستی ما نگاشته شده است که تنها متخصصانش می‌توانند آن را بخوانند. همان‌طور که یک عکس رادیولوژی ریه را نمی‌توان به دست هر کسی سپرد که تعبیر کند، یا خط چینی را تنها یک آشنا به آن زبان می‌تواند بخواند، «اسطرلاب رشاد» آدمی نیز «بی‌منجم در کف عام اوفتاد.» یعنی این انسان، با همهٔ رازها و رمزهایش، بدون راهنما و منجم واقعی، به دست مردمان عادی افتاده که یا چیزی از آن نمی‌فهمند یا بد تفسیرش می‌کنند.

منجمان حقیقی این اسطرلاب پیچیده، کیستند؟ مولانا بی‌درنگ پاسخ می‌دهد: «انبیا را داد حق تنجیم این.» یعنی علم تنجیم – همان ستاره‌شناسی و تعبیر از احوال فلکی – در مورد انسان و احوال غیبی او، به انبیا عطا شده است. این تنجیم، نه تنها علم به ستارگان، که علم به اسرار نهان وجود انسان و عالم غیب است. چرا؟ «غیب را چشمی بباید غیب‌بین.» غیب را نمی‌توان با چشم سر دید، با عقل معمولی فهمید و با منطق صرف تحلیل کرد. غیب، چشمی می‌خواهد از جنس خودش، چشمی که پرده‌ها را بدرد و ورای صورت‌ها را بنگرد.

این اندیشهٔ مولانا ریشه‌های عمیقی در فلسفه نوافلاطونی دارد، که این جهان را سایه‌ای از عالم مثل و حقایق می‌داند. در این دیدگاه، هر آنچه ما در این عالم می‌بینیم، نسخه‌ای ناقص از یک اصل کامل در عالم بالاست. زیبایی‌های جزئی، پرتوی از زیبایی مطلق؛ انسان‌ها، نسخه‌هایی از انسان کامل. این تفاوت نگاه افلاطونی (آسمان‌گرا، ریاضی‌دان) با نگاه ارسطویی (زمین‌گرا، طبیعت‌شناس) را به یاد بیاورید. عارفان ما، بی‌تردید، در این میدان، شیفتهٔ افلاطون بوده‌اند. مولانا می‌گوید ما انسان‌ها، چون شیری گول، «عکس خود را دید هر یک چه درون» و آن را حقیقت پنداشته‌ایم، در حالی که انبیا از چشمی غیب‌بین برخوردارند که فراتر از این سایه‌ها و عکس‌ها را می‌بیند و به چرخ غیب و خورشید روح راه می‌برند. آن‌ها این اسطرلاب پر رمز و راز را نه فقط می‌خوانند، که معنایش را نیز درمی‌یابند و از این روست که حقِ تنجیم این عالم و آدمی را به ایشان واگذار کرده است.

نکات کلیدی

  • انسان، چونان یک اسطرلاب است که اوصاف الهی را بازتاب می‌دهد و رموز هستی را در خود نهفته دارد.
  • خطوط و پیچیدگی‌های وجود انسان (نقوش عنکبوت) معماگونه‌اند و هر کسی قادر به خواندن و تفسیر صحیح آن‌ها نیست.
  • فقط انبیا هستند که «علم تنجیم» واقعی را دارا هستند؛ یعنی توانایی خوانش و تعبیر صحیح این اسطرلاب انسانی را از خداوند گرفته‌اند.
  • برای درک عالم غیب، دیده‌ای لازم است که خود ذاتاً غیب‌بین باشد و فراتر از ظواهر را ببیند.
  • این جهان و هر آنچه در آن است، سایه و عکسی از حقایق برتر است؛ انبیا توان دیدن اصل را دارند، نه فقط عکس را.

Sources: d6-s70 · 14:19:00 d6-s70 · 15:44:00 d6-s70 · 17:02:00 d6-s70 · 18:15:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。