閱讀 卷 6 那位異鄉人得知稅務官去世的消息,為自己依賴受造物、期望受造物的恩賜而向上帝祈求寬恕,並回想上帝的恩惠,為自己的罪過向上帝悔改:「然後,那些不信主的人,卻將其他人與他們的主等同。」 詩聯 3146

M6:3146 — آن مقلد سخرهٔ خرگوش شد / از خیال خویشتن پر جوش شد

آن مقلد سخرهٔ خرگوش شداز خیال خویشتن پر جوش شد
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3146

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن مقلد (شیر) بازیچهٔ خرگوش شد و از تصورات خودسرانه و خودبزرگ‌بینی‌اش سرشار از خشم گشت. معنا: این بیت درباره شیری است که اسیر خودبینی و پندارهای غلط خویش می‌شود و به همین دلیل، فریب خرگوش حیله‌گر را می‌خورد.

شرح

من بر این باورم که مولانا در این بیت و داستان شیر و خرگوش، درسی عمیق در باب روان‌شناسی وجودی انسان می‌دهد. شیر در اینجا "مقلد" نامیده می‌شود، نه به معنای تابع محض دیگری بودن، بلکه به معنای مقلدِ پندارهای خویش بودن، یعنی دنباله‌روی بی‌چون و چرای توهمات و خودبزرگ‌بینی خود. او در چاه، عکس خود را می‌بیند و آن را شیری دیگر می‌پندارد؛ این دقیقاً همان پندار غلطی است که او را بازیچهٔ خرگوش می‌کند. مولانا در ادامه این داستان، نکته‌ای کلیدی را پیش می‌کشد که از مرز روان‌شناسی فردی فراتر می‌رود: «خیلی ای بسا رنجی که، عیبی که بینی در کسان، خودتی و بعد به دیگران نسبت میدی.» این همان فرافکنی (projection) است که عیب‌های باطنی خود را در دیگری می‌بینیم و سپس با آن می‌ستیزیم. شیر با عکس خود جنگید، یعنی با خویشتن خود در جدال بود، نه با رقیبی خارجی. پس آن غرش و "پر جوش" شدن او، نه از واقعیت یک دشمن، که از "خیال خویشتن" بود؛ از فربهی پندار و این خودبزرگ‌بینی که گمان می‌برد پهلوانِ بی‌رقیب است و تاب رقیب نمی‌آورد. این همانجاست که خودشیفتگی و غرور، به جای بصیرت، سکان هدایت را به دست می‌گیرد و انسان را به چاه فریب می‌اندازد. مولانا این حقیقت را بسط می‌دهد و می‌گوید حتی زمانی که از دشمن کینه‌ای به دل می‌گیریم، بسیاری از آن خصومت، بازتاب عیب‌های خود ماست. «آن عداوت اندر او عکس حق است / کز صفات قهر آنجا مشتق است. و آن گنه در وی ز جنس جرم توست / باید آن خو را ز طبع خویش شست.» دشمنی که در دیگری می‌بینیم، شاید پرتوی از صفت قهّاری خداوند باشد که در این عالم سایه افکنده، اما در عین حال، به شدت با "جرم‌های تو" هم‌جنس است، خویشاوند با بدی‌هایی که در طبع خودمان داریم. باید آن خوهای ناپسند را از خودمان بزداییم، نه اینکه صرفاً به دیگری بتازیم. به دیگر سخن، دیگران برای ما همچون "صفحهٔ آینه"اند. «خلق زشتت اندر او رویت نمود / که تو را او صفحه آینه بود.» وقتی قبح خود را در آینهٔ دیگری دیدیم، نباید بر آینه بزنیم و آن را بشکنیم، بلکه باید به اصلاح خود بپردازیم. این رویکرد، انسان را از جنگ با سایه‌ها و وهم‌ها بازمی‌دارد و به سوی نگریستن به "اصل" وجود خود و جهان رهنمون می‌شود. "عکس آخر چند پاید در نظر / اصل‌بینی پیشه کن ای کژنگر."

نکات کلیدی

  • شیرِ داستان، مقلدِ پندارهای خویش بود و نه تابعِ واقعیت؛ این خودفریبی ریشهٔ هلاکتش بود.
  • بسیاری از عیب‌هایی که در دیگران می‌بینیم، فرافکنیِ نقایص خودمان است. دیگران آینهٔ درون ما هستند.
  • خشم و کینهٔ برخاسته از "خیال خویشتن"، انسان را از درک حقیقت و دیدن "اصل" امور بازمی‌دارد.
  • برای خشکاندن ریشهٔ دشمنی، باید عیب‌های درونی خود را اصلاح کرد، نه آنکه به عکس‌ها حمله کرد.
  • غضب و غرور، همچون عینکی کژبین، جهانی پر از نقص و رقیب را به ما می‌نمایاند که اغلب توهمی بیش نیست.

Sources: d6-s70 · 25:28 d6-s70 · 27:09 d6-s70 · 28:00 d6-s70 · 29:00 d6-s70 · 30:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。