閱讀 卷 6 仲介在大不里士城裡散發消息,收集到少量東西,然後那位外鄉人前往稅務官的墓地瞻仰,並在墓前以哀悼的方式講述這個故事。 詩聯 3331

M6:3331 — دم به دم در صفحهٔ اندیشه‌شان / ثبت و محوی می‌کند آن بی‌نشان

دم به دم در صفحهٔ اندیشه‌شانثبت و محوی می‌کند آن بی‌نشان
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3331

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن بی‌نشان (خداوند) لحظه به لحظه در صفحهٔ اندیشه و دل آدمیان، نگاشته‌ها و محوهایی می‌کند. معنا: این بیت بیانگر آن است که خداوند بی‌نشان، به طور مداوم و ازلی، حالات روحی و کیفیات فکری ما را در صفحهٔ وجودمان تغییر می‌دهد؛ گاهی چیزی را می‌آفریند و گاهی چیزی را محو می‌کند.

شرح

این بیت عمیق، تصویری است از مداخلهٔ مدام و حیاتی خداوند در وجود آدمی، که مولانا آن را «لوح محو و اثبات» نام می‌نهد. پیش از این بیت، مولانا از انسان‌ها به مثابه «نقش‌ها» یاد کرده بود که «در کف نقاش باشد محتضر»، یعنی ما نقاشی‌هایی هستیم که در دست نقاش ازل زنده و حاضر، اما بی‌اختیاریم. اینجاست که این بیت می‌آید و بیان می‌دارد:

«دم به دم در صفحهٔ اندیشه‌شان / ثبت و محوی می‌کند آن بی‌نشان»

من معتقدم که «صفحهٔ اندیشه» اینجا نه فقط فکر، که عرصهٔ وسیع‌تر وجود انسان، شامل دل و روان اوست. خداوند «بی‌نشان» است، یعنی فراتر از هر توصیف و صورت، اما آثار او در سراسر عالم و به‌ویژه در باطن ما آشکار است. اوست که در این صفحهٔ درونی ما «ثبت و محوی» می‌کند؛ یعنی چیزی را می‌نویسد و چیزی را پاک می‌کند.

این مفهوم ریشه در کلام الهی دارد که می‌فرماید: «یَمْحُو اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» (رعد: ۳۹). گویی انسان خود نسخه‌ای کوچک از «لوح محو و اثبات» کبیر الهی است. ما اگر نیک بنگریم، می‌بینیم که احوال درونی‌مان دم به دم دگرگون می‌شود و این تغییرات غالباً خارج از ارادهٔ ماست. مولانا خود با مثال‌هایی این را توضیح می‌دهد:

«خشم می‌آرد رضا را می‌برد / بخل می‌آرد سخا را می‌برد»

یک لحظه انسان در قبض است و لحظه‌ای دیگر در بسط. گاهی دلش می‌خواهد با همه مهربان باشد و گاهی حتی خودش را نمی‌تواند تحمل کند. این «قبض و بسط» که عارفان از آن سخن می‌گویند، اشاره به همین تغییر حالات روحی دارد که گویی دستی پنهان ما را به این سو و آن سو می‌کشاند. ما پر کاهیم در برابر این تندباد ارادهٔ الهی. اگر به اختیار ما بود، همیشه در اوج سرور و شادمانی پرواز می‌کردیم و هیچ غمی به دل راه نمی‌دادیم. اما واقعیت این نیست؛ طوفان‌هایی هستند که می‌وزند و ما را به هر سو که بخواهند می‌برند.

مولانا این ایده را با مثال‌های ملموس دیگری روشن می‌کند: کوزه‌ای که از خود پهن و دراز نمی‌شود، بلکه کوزه‌گر آن را شکل می‌دهد؛ چوبی که در دست نجار، بریده و پیوند زده می‌شود تا صورتی یابد؛ جامه‌ای که خیاط به آن شکل می‌دهد. و درست مثل «مشک با سقا»، ما هم ظرف‌هایی هستیم که «هر دمی پر می‌شوی، تهی می‌شوی»، پس باید بدانیم که «در کف صنع ویی». یعنی این حالات، این قبض و بسط‌ها، این تحولات درونی ما، همه از کارسازی آن «بی‌نشان» است.

اینجاست که مولانا به نکتهٔ «مراقبه» می‌پردازد. اگر انسان هشیار و مراقب احوال خویش باشد، می‌تواند ظرافت‌های دستکاری خداوند را در خود ببیند و پی ببرد که این حالی که بر او گذشته، نتیجهٔ چیست. اما تا زمانی که «گرد و غبار هوا و هوس» وجود ما را تیره کرده باشد، این حقایق بر ما پوشیده می‌ماند؛ درست مثل کسی که با چشمان بینا هم، در میان غبار چیزی نمی‌بیند. این بیت دعوتی است به تأمل در حقیقت بی‌اختیاری ما در برابر تغییر احوال و پذیرش این بازیگری پنهان الهی.

نکات کلیدی

  • حالات روحی و فکری انسان، دائماً تحت تأثیر و ارادهٔ پنهان خداوند تغییر می‌کند.
  • وجود آدمی، لوحی است که خداوند بی‌نشان بر آن ثبت و محو می‌کند، درست مانند مفهوم قرآنی «یمحو الله ما یشاء و یثبت».
  • تغییر حالات درونی از قبض به بسط و از خشم به رضا، نشانه‌هایی از این دستکاری الهی است.
  • ما همچون نقش‌هایی در دست نقاش و ابزاری در دست صنعتگر، علت قابلی هستیم که توسط فاعل الهی شکل می‌گیریم.
  • با مراقبه و هشیاری می‌توانیم ظرافت‌های این تأثیرات الهی را در درون خود درک کنیم.
  • آگاهی از این حقیقت، به معنای پذیرش ارادهٔ مطلق الهی در تغییر مداوم احوال انسان است.

Sources: d6-s74 · 00:52:03 d6-s74 · 00:53:45 d6-s74 · 00:59:59

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。