閱讀 卷 6 約瑟夫先知(願他平安)因向非神祈求幫助而被囚禁數年,並說:‘請你在主面前提起我。’這是對他行為的肯定。 詩聯 3447

M6:3447 — در میان بیضه‌ای چون فرخ‌ها / نشنوی تسبیح مرغان هوا

در میان بیضه‌ای چون فرخ‌هانشنوی تسبیح مرغان هوا
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3447

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در میان تخمی، همانند جوجه‌ها، تو نخواهی توانست تسبیح مرغان در آسمان را بشنوی.

معنا: این بیت کنایه از ناتوانی انسان در درک و دریافت حقایق و عوالم بالاتر روحانی است، هنگامی که در تنگنای عالم ماده و تجربیات حسی خویش محبوس شده است.

شرح

این بیت، از آن ابیات کلیدی مثنوی است که مولانا با یک تمثیل ساده اما عمیق، پرده از یک حقیقت وجودی و معرفتی بزرگ برمی‌گیرد. من این بیت را حمل بر نقد صریح تقلیل‌گرایی و پوزیتیویسم می‌دانم که متأسفانه همچنان در میان دانشمندان زمانهٔ ما ریشه‌دار است.

مولانا می‌فرماید: «در میان بیضه‌ای چون فرخ‌ها / نشنوی تسبیح مرغان هوا». جوجه‌ای که در تخم محبوس است، هرگز نمی‌تواند از پرندگان در حال پرواز و از نغمه‌های آسمانی و تسبیح آنها خبر داشته باشد. عالم او، تماماً به همان پوستهٔ تخم محدود است. این، یک استعارهٔ قدرتمند برای وضعیت انسان است؛ انسانی که در قفس تنگ عالم ماده، یا در حصار تنگ‌تر علم تجربی و استقرایی خویش گرفتار آمده است.

این نقد به طور خاص متوجه دانشمندانی است که همه چیز را باید به آن‌چه در بستر تجربهٔ حسی و آزمایشگاهی می‌گنجد، تقلیل دهند و اگر چیزی در آن محفظه‌ها و محدوده‌ها جا نگرفت، آن را نه تنها غیرقابل فهم می‌پندارند، بلکه از اساس منکر وجود آن می‌شوند. این خطایی شایع و البته بسیار ستبر است. به قول شیخ عطار، «زانکه این علم لزج چون ره زند / بیشتر بر مردم آگه زند». یعنی از قضا، آگاهان و عالمان هستند که بیشتر گرفتار این حجاب ضخیم می‌شوند و خود را از ادراک عوالم دیگر محروم می‌سازند.

این وضعیت چیزی نیست جز «جهل مرکب». جهل مرکب وقتی است که آدمی نه تنها نمی‌داند، بلکه نمی‌داند که نمی‌داند و گمان می‌کند که می‌داند. او جهل خود را عین علم می‌پندارد و در نتیجه، خود را از جست‌وجو و پرسش بیشتر بی‌نیاز می‌بیند. پوزیتیویسمی که زمانی می‌گفتند برافتاده است، متأسفانه برنیافتاده و به شکل‌های مختلف، به‌ویژه در بنِ ذهن بسیاری از عالمان، همچنان زنده است. برای مثال، وقتی یک نورولوژیست می‌گوید تا مرکزی برای خداشناسی در مغز نباشد، ما وجود خدا را باور نمی‌کنیم، او دقیقاً در همان «بیضهٔ خود» محبوس است و «تسبیح مرغان هوا» را نمی‌شنود. او گمان می‌کند تمام هستی باید به شیمی مغز تقلیل یابد، و شیمی مغز به فیزیک، و در نهایت فیزیک باید توضیح‌دهندهٔ تمام حقایق عالم، حتی پیچیدگی‌های جامعه و اقتصاد باشد. این سخافتی عریان است که مولانا صدها سال پیش با این بیت، به آن اشاره کرده است.

عوالم بی‌شماری در این هستی وجود دارد: عالم تجارت، عالم ورزش، عالم علم، عالم عشق، عالم عرفان. کسی که در عالم خود غرقه شده است، معمولاً از عالم دیگران خبر ندارد و اگر هم بشنود، آن را انکار می‌کند. این بیت به ما می‌آموزد که همواره باید هوشیار باشیم که در قفسی از ادراکات خویش گرفتار نیاییم و با غرور، عوالم ناشناخته را انکار نکنیم. هر موجودی به فراخور ماهیت و ظرفیت خویش، از فیض الهی بهره می‌برد. همان‌طور که خورشید بر سنگ و لعل می‌تابد و هر یک به اندازهٔ استعداد خود از آن کسب فیض می‌کنند، انسان نیز باید ظرفیت ادراک خویش را بگشاید تا «تسبیح مرغان هوا» را بشنود و از محدودیت «بیضه» بیرون آید.

نکات کلیدی

  • بیت نقدی است بر دیدگاه‌های تقلیل‌گرایانه و پوزیتیویستی که حقایق ماورایی را نادیده می‌گیرند.
  • محبوس شدن در عالم ماده یا تجربهٔ حسی، انسان را از درک عوالم روحانی بازمی‌دارد.
  • تمثیل جوجه در تخم، نمادی از محدودیت ادراک بشر و «جهل مرکب» است که نمی‌داند و گمان می‌کند می‌داند.
  • بشر باید ظرفیت ادراکی خود را توسعه دهد تا از قفس تنگ خود بیرون آید و حقایق نامحسوس را بشنود.
  • عوالم متعددی در هستی وجود دارد و هر عالمی قوانین و راه‌های ادراک خاص خود را می‌طلبد.

Sources: d6-s77 · 08:41:00 d6-s77 · 10:27:00 d6-s77 · 11:54:00 d6-s77 · 18:13:00 d6-s77 · 21:46:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。