閱讀 卷 6 先賢在夢中告訴仲介那位朋友所欠債務的緣由,並指明銀子埋藏的地點,還向繼承人傳話,讓他們千萬不要覬覦那筆錢,也不要收取分毫。即使那朋友不接受或只接受部分,也應將其留在原地,讓所有需要的人自行取用。因為我已向上帝發誓,那筆銀子絕不會回到我或我的家人手中。 詩聯 3569

M6:3569 — روضه اندر آتش نمرود درج / دخل‌ها رویان شده از بذل و خرج

روضه اندر آتش نمرود درجدخل‌ها رویان شده از بذل و خرج
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:3569

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: باغ (سرسبز) در آتش نمرود نهفته است؛ و درآمدها از بخشش و خرج‌کردن رویش یافته‌اند. معنا: این بیت نشان می‌دهد که تضادها چگونه به هم پیوسته‌اند و از دل یکی، دیگری برمی‌خیزد؛ حتی آتش و ویرانی می‌تواند سرچشمهٔ رویش و نعمت باشد، و بخشش موجب افزایش دارایی.

شرح

این بیت، ازاد و اضداد را در عمق هستی به ما می‌نمایاند. مولانا در مثنوی بر این نکته بسیار تأکید دارد که عالم، عالم تضادهاست و آفرینش از دل این تزاحم‌ها و تقابل‌ها برمی‌خیزد. چنان‌که فلاسفه می‌گفتند: «لولا التضاد، ما صح دوام الفیض عن المبدأ الجواد»؛ یعنی اگر تضاد نبود، فیض الهی نمی‌توانست مستمراً جاری باشد. این صرفاً یک گزارهٔ منطقی نیست، بلکه یک واقعیت عینی در جهان است. همین دانه که در خاک کاشته می‌شود، با خاک تزاحم می‌کند، پوست می‌درد و به گیاه تبدیل می‌شود. این تعاملات و رقابت‌هاست که چرخ جهان را می‌گرداند.

قرآن نیز به این «ازداد» توجه دارد: «یُخرِجُ الحَیَّ مِنَ المَیِّتِ وَ یُخرِجُ المَیِّتَ مِنَ الحَیِّ» و «یولج اللیل فی النهار و یولج النهار فی اللیل». این تضاد، نه صرفاً در طبیعت، بلکه در نظام اخلاقی و معنوی نیز جاری است. مولانا می‌گوید: «با خود آمد، گفت ای بحر خوشی / ای نهاده هوش‌ها در بی‌هوشی»؛ در خواب، بیداری نهفته است و در بی‌دلی، دلداری.

اما در بارهٔ خود بیت: «روضه اندر آتش نمرود درج». مولانا با ظرافت نشان می‌دهد که از دل خشک‌شدن و از دست رفتنِ باغ، مواد سوختی برای آتش فراهم می‌شود. یعنی شاخ و برگ‌های تر و تازهٔ باغ، وقتی خشک می‌شوند، هیزم و سوخت خوبی برای آتش می‌شوند. به عبارت دیگر، آنچه به ظاهر پایان زندگی یک باغ است، می‌تواند به ابزاری برای تولید گرما و نیرو تبدیل شود. این همانند داستان ابراهیم است که آتش نمرود برایش به گلستان تبدیل شد؛ یعنی از دل ویرانگرترین نیرو، لطیف‌ترین رویش ممکن است.

بخش دوم بیت «دخل‌ها رویان شده از بذل و خرج» یک اصل قرآنی-نبوی را بیان می‌کند. این وعده‌ای است که دین داده است که بذل و بخشش، برخلاف تصور ظاهر، نه تنها کم نمی‌کند بلکه باعث افزایش و رویش می‌شود. پیامبر اکرم (ص) فرمود: «السَّمَاحَةُ یَا أُولِی النَّعمَاءِ رَبَاحٌ»، یعنی بخشش برای صاحبان نعمت، سود است نه زیان. و نیز: «ما نقص مال من الصدقات قط»، هیچ مالی از صدقه دادن هرگز کم نشد. زکات، لغتاً به معنای نمو و رشد است؛ هم رشد روحی و رهایی از تعلقات و هم رشد مادی و برکت. این تبادل و خرج کردن، پویایی و افزایش می‌آورد، همچون تبادل انرژی در ترمودینامیک که باعث انجام کار می‌شود. این جهان زین جنگ قائم می‌بود؛ و این جنگِ سازنده، موتور حرکت و بالندگی است.

نکات کلیدی

  • تضاد و وحدت اضداد در آفرینش یک اصل بنیادی و پویاست.
  • از دل هر پدیده، ضد آن می‌تواند سرچشمه بگیرد؛ حتی ویرانی می‌تواند بستر رویش باشد (مانند آتش از باغ خشک).
  • بذل و بخشش، برخلاف ظاهر، موجب افزایش و رویش نعمت‌ها می‌شود؛ کم کردن، عین زیاد کردن است.
  • مثنوی جهان را بستری برای تعاملات سازنده ازداد می‌بیند که چرخ حرکت هستی را می‌گرداند.
  • این جهان با «جنگ ازداد» قائم است، اما این جنگ نه مخرب که سازنده و مولد است.

Sources: d6-s78 · 01:07:12 d6-s78 · 01:01:17 d6-s78 · 01:07:22 d6-s78 · 01:08:30 d6-s78 · 01:09:45

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。