閱讀 卷 6 酩酊大醉的突厥埃米爾清晨懇求樂師,並解釋這段聖訓:真主為他的聖徒們準備了一種飲品,他們飲下後會酩酊大醉,酩酊大醉後會心曠神怡,直到聖訓結尾。酒在秘密的酒甕中沸騰;直到每個單身的人都從中暢飲。真主說:義人們將會飲用這種酒。你喝的酒是禁酒,我們不喝除了合法之外的酒。「努力吧,直到你從無到有,從真主之酒中酩酊大醉」 詩聯 653

M6:653 — لفظ را مانندهٔ این جسم دان / معنیش را در درون مانند جان

لفظ را مانندهٔ این جسم دانمعنیش را در درون مانند جان
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:653

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کلام را مانند این تن خاکی بدان، و معنای آن را در عمق وجود، همچون جان تصور کن. معنا: این بیت، لفظ و کلام را به جسم تشبیه می‌کند و معنای درونی آن را به جان. مولانا از ما می‌خواهد که در جستجوی معنا، به ورای ظواهر جسمانی برویم.

شرح

این بیت، بی‌گمان، یکی از کلیدهای فهم زبان و جهان‌بینی مولاناست. او در اینجا یک قیاس تمثیلی بنیادین را پیش می‌کشد که فهم ما از هستی، زبان، و حتی خود مثنوی را دگرگون می‌کند. می‌گوید: «لفظ را مانندهٔ این جسم دان، معنیش را در درون مانند جان.» این حرف یعنی چه؟ یعنی کلمه، مانند این تن ما، تنها یک صورت و پوستهٔ بیرونی است؛ اما جان کلمه، معنای آن است که در اندرون آن نهفته است. دقیقاً همان‌طور که جسم ما بدون جان، تنها کالبدی بی‌روح است، لفظ نیز بدون معنی، هیچ حاصلی ندارد.

مولانا این قاعده را نه تنها در مورد کلمات، بلکه در مورد خود آدمیان نیز به کار می‌بندد. او می‌گوید: «جسم‌ها چون کوزه‌های بسته‌سر / تا که در هر کوزه چه بود آن نگر.» یعنی ممکن است کوزه‌ها (اجسام) همه شبیه هم باشند، اما یکی پر از «آب حیات» باشد و دیگری پر از «زهر ممات». اگر ما تنها به ظاهر (ظرف) نگاه کنیم، گمراه می‌شویم؛ باید به مظروف (آنچه درون ظرف است) توجه کنیم.

این تمایز بنیادین میان «لفظ» و «معنی» یا «جسم» و «جان»، دو نوع بینش را در جهان برای ما پدید می‌آورد: «دیدهٔ تن» که دائماً «تن‌بین» است و تنها به ظواهر می‌نگرد، و «دیدهٔ جان» که «جان پرفن‌بین» است و می‌تواند به لایه‌های پنهان و بطون امور پی ببرد. این همان چیزی است که ما از آن به «بصیرت» تعبیر می‌کنیم. بسیاری از خطاهای ما، بسیاری از «اشتباهات» ما، ناشی از «اشتراک لفظی» است؛ یعنی دو چیز با نامی واحد، اما با معنا و واقعیتی کاملاً متفاوت، ما را به خطا می‌اندازد. حکیمان ما از این رو، تاکید می‌کردند که «وقوع خطا در ادراکات بالعرض است.» وقتی «تار» را هم به معنای «آلت موسیقی» می‌گیریم و هم به معنای «تاریکی چشم»، «اشتباهی هست لفظی در بیان / لیک خود کو آسمان تا ریسمان.»

این اصل، در خوانش متون مقدس و عرفانی، از جمله مثنوی شریف، حیاتی است. مولانا به صراحت بیان می‌کند که مثنوی نیز مانند قرآن، دارای دو جنبه است: «پس ز نقش لفظ‌های مثنوی / صورتی زال است و هادی معنوی.» یعنی آن جنبهٔ ظاهری و «صورتی» مثنوی می‌تواند برای برخی «گمراه‌کننده» باشد، اما آن جنبهٔ «معنوی» و باطنی آن، «هدایتگر» است. این همان سرّ قرآن کریم است که «یُضِلُّ بِهِ کثیراً و یَهدی بِهِ کثیراً.» سخنان انبیا و اولیا همچون آب زلالی است که می‌تواند برای تشنه شفا باشد و برای بیمار، کشنده. کسانی که با جان بهانه گیر و مچ‌گیر، سراغ مثنوی می‌آیند، تنها به «لفظ» و «صورت» آن اکتفا می‌کنند و از حکمت پنهان در آن محروم می‌مانند. اما آنان که با دیدهٔ جان می‌نگرند، از «معنی» آن هدایت می‌یابند. این تفاوت در «فهم» است: «فهم تو چون بادهٔ شیطان بود / کی تو را وهم می رحمان بود.» اگر فقط شراب شیطانی را می‌شناسی، هرگز به «می رحمانی» نخواهی رسید. این بیت ما را دعوت می‌کند تا همواره به «جان» و «معنی» نظر کنیم و از فریب «لفظ» و «صورت» برهیم.

نکات کلیدی

  • کلمه (لفظ) پوستهٔ بیرونی است؛ معنا (جان) حقیقت پنهان آن است.
  • ظاهر (جسم) افراد می‌تواند فریبنده باشد؛ باید به باطن (جان) آنها توجه کرد.
  • مولانا از تمثیل «کوزه‌های بسته‌سر» برای توضیح تفاوت ظاهر و باطن استفاده می‌کند.
  • «دیدهٔ تن» ظاهربین است و «دیدهٔ جان» حقیقت‌بین.
  • اشتراک لفظی و تمرکز بر صورت، عامل اصلی بسیاری از سوءتفاهم‌هاست.
  • مثنوی، همچون قرآن، می‌تواند برای برخی گمراه‌کننده و برای برخی دیگر هدایتگر باشد؛ همه چیز به «فهم» خواننده بستگی دارد.

Sources: d6-s15 · 00:32:04 d6-s15 · 00:33:01 d6-s15 · 00:34:25 d6-s15 · 00:35:48 d6-s15 · 00:36:20 d6-s15 · 00:36:45 d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:44:40 d6-s15 · 00:45:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。