閱讀 卷 6 解釋聖訓:在你們死去之前死去。我的朋友啊,如果你渴望生命,請在死亡之前死去,因為伊德里斯(願主平安之)就是通過這種死亡,比我們更早進入天堂的 詩聯 766

M6:766 — ور غرضها زین نظر گردد حجیب / این غرضها را برون افکن ز جیب

ور غرضها زین نظر گردد حجیباین غرضها را برون افکن ز جیب
✦ 以your language呈現此詩聯

M6:766

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的瑪斯納維講座錄音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر خواسته‌های دنیوی مانع این بینش (یعنی نگاه به رفتنی بودن) شوند، این خواسته‌ها را از ضمیر خود بیرون افکن. معنا: اگر امیال و آرزوهای دنیوی جلوی دیدن حقیقت فناپذیری و زوال را می‌گیرند، باید این خواسته‌ها را از درون خود بزدایی.

شرح

من این بیت را در سیاق بحثی مهم می‌بینم که مولانا از ما می‌خواهد زندگی را با چشم مرگ بنگریم. همان‌طور که در ابیات پیشین هم اشاره کرده بود، باید هر دم را آخرین نفس، هر سخن را آخرین وصیت، و هر دیدار را آخرین وداع انگاشت. این بینش، بی‌شک، ریشه‌های بغض و کینه و حسادت را می‌خشاند و بوتهٔ عبرت و رحمت می‌رویاند.

حالا در این بیتِ مورد بحث، مولانا روی این نکته تاکید می‌کند که «کل آت آت، آن را نقد دان». یعنی آنچه آمدنی است، آن را نقد و حاضر بینگارید؛ مرگ را نقد بدانید. این تعبیری است که بی‌شباهت به کلام امیرالمومنین علی (ع) در نهج‌البلاغه نیست و نشان از انس مولانا با آن کتاب گرانسنگ دارد. مولانا به ما می‌گوید که حتی دوستان و خویشاوندانمان را نیز «در نزع و اندر فقد دان»، یعنی همواره در حال جان کندن و در آستانهٔ فقدان ببینید. این نه نگاهی بیمارگونه، بلکه رویکردی ژرف است برای زدودن پرده‌های غفلت.

اکنون، اگر «غرضها زین نظر گردد حجیب»، یعنی اگر اهداف و آمال دنیایی، خواسته‌ها، حسادت‌ها، حرص‌ها، و تعلقات، مانعِ رسیدن به این بینش ژرف می‌شوند، آنگاه باید این «غرضها را برون افکن ز جیب». «جیب» اینجا صرفاً جیب لباس نیست؛ کنایه از درون و ضمیر و وجود ماست. یعنی باید این اهداف و اغراض را از دایرهٔ دل و جان خود بیرون کنید، با قاطعیت آن‌ها را دور بریزید، چرا که اینها حجابِ دیدارِ حقیقت‌اند.

اما مولانا همیشه یک گام فراتر می‌رود. اگر نتوانستی این «غرض‌ها» را بیرون افکنی، چه؟ «ور نیاری، خشک بر عجزی میست / زانکه با عاجز گزیده معجزی است». یعنی اگر نمی‌توانی، اگر قدرتِ کنار گذاشتن این تعلقات را نداری، بی‌حرکت در این عجز نمان! از همین ناتوانی خود درسی بگیر. بدان که این عجز تو خود یک «معجز» دارد. «معجز» اینجا به معنای «ناتوان‌کننده» یا «توانایی‌بخش» است. این ناتوانی، نشانه‌ای است از یک قدرت دیگر، یک نیروی غایب که تو را عاجز کرده یا تو را از تواناییِ رهایی محروم داشته است. این، همانند آن سخن مولانا به فرزندش است که می‌گفت: «تو نیامدن را می‌بینی، اما راندن را نمی‌بینی.» یعنی پشت هر ظاهری، دستی نهفته است.

در نهایت، مولانا نتیجه می‌گیرد: «عجز زنجیری است، زنجیرت نهاد / چشم در زنجیرنه باید گشاد». عجز تو یک زنجیر است، و کسی این زنجیر را به پای تو نهاده است. اکنون به جای دلسردی و ناامیدی از ناتوانی خود، چشمت را بگشا و به «زنجیرنه» نگاه کن. اینجاست که نگاه از خود به سوی نیرویی متعالی معطوف می‌شود. این عجز نه برای ناامیدی، بلکه برای هدایت توست تا بدانی و جویا شوی که چه کسی یا چه اراده‌ای این زنجیر را به پای تو بسته و چرا. این خود راهی به سوی شناخت عمیق‌تر ارادهٔ الهی و جایگاه خود در عالم است.

نکات کلیدی

  • مداومت بر یاد مرگ، کینه‌ها و حسادت‌ها را از درون می‌زداید و راه را برای رحمت و عبرت باز می‌کند.
  • امیال دنیوی و خواسته‌های نفسانی، پرده‌هایی هستند که دیدِ حقیقت‌بینِ فناپذیری را می‌پوشانند.
  • مولانا خواستار آن است که این «غرض‌ها» با قاطعیت از «جیب» وجود (ضمیر و قلب) بیرون افکنده شوند.
  • اگر شخص در دفع این غرض‌ها ناتوان باشد، این ناتوانی خود نشانه‌ای از حضور یک «معجز» (توانایی‌بخش یا ناتوان‌کننده) است.
  • عجز و ناتوانی همچون زنجیری است که باید ما را به سوی عامل آن (زنجیرنه) رهنمون کند، تا به درک اراده‌ای والاتر برسیم.

Sources: d6-s17 · 01:29:59 d6-s17 · 01:41:40 d6-s17 · 01:56:00

به زبانِ تو — 您的語言 · AI

討論 — 就此詩節提問——答案源自《瑪斯納維》,每節詩句皆有引證

除非您分享,否則您的對話僅會留在此裝置上。

讀者們的提問

尚無分享的提問——您的提問或可為濫觴。