M1:3457 — گفت ایزد یحمل اسفاره / بار باشد علم کان نبود ز هو

مولانا در این بخش از مثنوی، دو نوع علم را در برابر هم قرار می‌دهد: علمی که «یار» و یاور انسان در مسیر معنوی است و علمی که «بار» و مانع اوست. بیت قبلی می‌گوید: «علم چون بر دل زند یاری شود / علم چون بر تن زند باری شود». این بیت، برای اثبات این ادعا، به کلام خداوند استناد می‌کند.

اشارهٔ «گفت ایزد یحمل اسفاره» به آیهٔ ۵ سورهٔ جمعه در قرآن است که عالمان یهود را که به تورات عمل نکردند، به «الاغی که کتاب حمل می‌کند» تشبیه می‌کند (کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسْفَارًا). الاغ از محتوای کتاب‌های ارزشمندی که بر پشتش حمل می‌کند، هیچ بهره‌ای نمی‌برد و فقط سنگینی آن‌ها را تحمل می‌کند. مولانا این تمثیل را به هر نوع دانشی تعمیم می‌دهد که صرفاً در سطح ذهن و حافظه باقی بماند و به جان و دل انسان نفوذ نکند. چنین علمی، که از سرچشمهٔ الهی و شهود درونی («هو») نباشد، به جای آنکه انسان را سبک‌بال و رها کند، او را سنگین و اسیر مفاهیم انتزاعی و ظواهر می‌کند.

این علم، «علم اهل تن» است که به جای روشن کردن راه، به ابزاری برای غرور، جدل و سنگینی روح تبدیل می‌شود. در مقابل، علمی که از «هو» (اشاره به ذات خداوند) سرچشمه می‌گیرد، حیاتی و دگرگون‌کننده است و صاحبش را به سوی حقیقت راهبری می‌کند.