M1:604 — ما چو چنگیم و تو زخمه می‌زنی / زاری از ما نه تو زاری می‌کنی

این بیت، که از زبان مریدان خطاب به وزیر (نماد پیر یا خداوند) بیان می‌شود، یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم عرفانی در مثنوی را به تصویر می‌کشد: جبر عارفانه.

مریدان خود را به «چنگ» تشبیه می‌کنند؛ سازی که از خود صدایی ندارد. این نوازنده («تو») است که با «زخمه» زدن، از آن نغمه و ناله برمی‌آورد. بنابراین، «زاری» و شکایتی که از مریدان شنیده می‌شود، در واقع اراده و فعل خودشان نیست، بلکه تجلی ارادهٔ الهی است که از طریق آن‌ها به ظهور می‌رسد. این نگرش، فاعلیت و وجود مستقل را از انسان سلب می‌کند و او را همچون ابزاری در دست حق می‌بیند.

این تصویر در ابیات بعدی با تشبیه‌های دیگری مانند «نای» و «کوه» تقویت می‌شود. همان‌طور که نوای نای از نوازنده و صدای کوه از پژواک یک صدای اصلی است، تمام افعال، احساسات و ناله‌های انسان نیز بازتابی از یک وجود مطلق است. این دیدگاه، رنج و شکایت را از سطح شخصی فراتر می‌برد و آن را به بخشی از یک طرح بزرگ‌تر الهی تبدیل می‌کند که در آن، انسان تنها مجرای ظهور آن است.