阅读› 卷 1› 弟子们抗议大臣的闭关› 诗联 625
M1:625 — گر نبودی اختیارْ این شرم چیست / وین دریغ و خجلت و آزرم چیست
M1:625
释义 · به زبانِ تو — 你的语言 · AI
این بیت استدلال می‌کند که وجود احساساتی مانند شرم، پشیمانی و خجالت پس از انجام یک کار اشتباه، خود بهترین دلیل بر وجود اختیار و ارادهٔ آزاد در انسان است.
این بیت در میانهٔ یکی از کلیدی‌ترین بحث‌های مثنوی، یعنی جدال میان «جبر» و «اختیار» قرار دارد. مولانا پس از آنکه ظاهراً از دیدگاه جبرگرایانه دفاع می‌کند و انسان را مانند کمانی در دست تیراندازِ الهی توصیف می‌کند (ما کمان و تیراندازش خداست)، بلافاصله موضع خود را تعدیل کرده و به دفاع از اختیار برمی‌خیزد.
استدلال او در اینجا یک استدلال وجودی و روانشناختی است، نه یک بحث کلامی خشک. او به یک تجربهٔ مشترک انسانی اشاره می‌کند: احساس شرم و خجالت پس از یک خطاکاری. مولانا می‌پرسد اگر ما هیچ اختیاری از خود نداشتیم و اعمالمان کاملاً از پیش تعیین شده بود، چرا وقتی کار اشتباهی می‌کنیم، احساس شرمندگی و پشیمانی می‌کنیم؟ این احساسات درونی و عمیق، گواهی می‌دهند که ما در اعماق وجود خود می‌دانیم که می‌توانستیم طور دیگری عمل کنیم. این «دریغ» و «خجلت»، شاهدی انکارناپذیر بر مسئولیت و ارادهٔ آزاد ماست.
در واقع، مولانا جبرگرایی مطلق را رد می‌کند، زیرا آن را با تجربهٔ زیستهٔ اخلاقی انسان ناسازگار می‌بیند. اگر ما مجبور بودیم، شرم و پشیمانی بی‌معنا می‌شد، همان‌طور که سرزنش و تربیت نیز (که در بیت بعدی به آن اشاره می‌کند) بیهوده بود. بنابراین، این بیت یک برهان ساده و در عین حال قدرتمند برای اثبات اختیار از طریق رجوع به وجدان و عواطف انسانی است.
- اختیار
- ارادهٔ آزاد، توانایی انتخاب
- دریغ
- افسوس، حسرت، پشیمانی
- خجلت
- شرمندگی، کم‌رویی
- آزرم
- شرم، حیا، احترام
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.