M1:633 — پس یقین گشت این که بیماری تو را / می‌ببخشد هوش و بیداری تو را

این بیت در میانهٔ بحث مولانا دربارهٔ اختیار و جبر انسان آمده است. او استدلال می‌کند که اگر انسان هیچ اختیاری از خود نداشت، پشیمانی و شرم از گناه بی‌معنا بود. در اینجا، او تجربهٔ بیماری را به عنوان یک دلیل ملموس برای وجود اختیار و آگاهی درونی انسان به کار می‌گیرد.

وقتی انسان بیمار و ناتوان می‌شود، ناگهان از خواب غفلت بیدار می‌شود. در آن لحظهٔ ضعف و درد، زشتی گناهانش را به وضوح می‌بیند و با خود عهد می‌بندد که اگر بهبود یابد، راه درست را در پیش گیرد. این حالت پشیمانی و تصمیم به تغییر، که در اوج سختی رخ می‌دهد، نشان می‌دهد که در اعماق وجود انسان، نیرویی برای تشخیص خوب و بد و اراده‌ای برای انتخاب وجود دارد.

بنابراین، بیماری در نگاه مولانا صرفاً یک رنج جسمی نیست، بلکه یک «نعمت» است که حجاب‌ها را کنار می‌زند و به انسان «هوش» و «بیداری» می‌بخشد. این درد، انسان را به اصل خود نزدیک‌تر می‌کند و به او یادآوری می‌کند که مسئول اعمال خویش است.