M2:61 — چشم حس را هست مذهب اعتزال / دیدهٔ عقلست سنی در وصال

Rumi menggunakan dua mazhab teologi Islam sebagai metafora untuk dua tingkat pemahaman. Mata indra (چشم حس, chashm-e hiss) hanya dapat menangkap dunia bentuk yang beragam dan terpisah. Karena itu, ia menyimpulkan bahwa Sang Pencipta pastilah terpisah total dari ciptaan-Nya. Rumi menyamakan pandangan ini dengan mazhab Mu'tazilah (مذهب اعتزال, mazhab-e I'tizal), yang sangat menekankan tanzih, atau transendensi mutlak Tuhan, hingga menolak kemungkinan bahwa manusia dapat "melihat" atau bersatu dengan-Nya.

Sebaliknya, mata akal (دیدهٔ عقل, dida-ye 'aql)—yang di sini bermakna intelek spiritual atau bashirah (mata batin)—mampu melampaui bentuk-bentuk lahiriah. Ia menyaksikan kesatuan (wahdat) yang mendasari keragaman, mengalami kedekatan dan penyatuan (wishal) dengan Tuhan. Pandangan ini disetarakan dengan mazhab Sunni, yang dalam teologi Rumi mewakili jalan spiritual yang menerima kemungkinan penyatuan mistik dan "melihat" Tuhan dengan mata hati.

Dengan demikian, Rumi tidak sedang membahas perselisihan teologis secara harfiah. Ia menegaskan bahwa ketergantungan pada indra saja akan menghasilkan pemahaman yang parsial dan berjarak tentang Tuhan, sementara pencerahan sejati datang melalui mata batin yang mampu menyaksikan kesatuan.

مولانا در این بیت، دو رویکرد متفاوت به شناخت خداوند را با دو مکتب کلامی بزرگ اسلامی مقایسه می‌کند. او «چشم حس» یا ادراک حسی و ظاهری را به «مذهب اعتزال» تشبیه می‌کند. معتزله، برای تأکید بر یگانگی و تنزیه (پاک شمردن) خداوند، صفات او را از ذاتش جدا می‌دانستند و معتقد بودند که خداوند در دنیا با چشم سر دیده نمی‌شود. این نگاه، از نظر مولانا، خدا را به مفهومی انتزاعی و دور از دسترس تبدیل می‌کند و راه «وصال» یا اتحاد معنوی با او را می‌بندد. این رویکرد، تنها به جنبه‌ی «تنزیه» و نفی شباهت‌ها (تشبیه) می‌پردازد.

در مقابل، «دیده‌ی عقل» یا بصیرت باطنی و شهودی، به «اهل سنت» (در اینجا به معنای اشعریان و اهل عرفان) تشبیه شده است. این گروه، ضمن باور به تنزیه، بر «تشبیه» نیز تأکید داشتند؛ یعنی معتقد بودند که صفات الهی در جهان متجلی است و می‌توان از طریق این تجلیات به او نزدیک شد و او را «دید». این نگاه، راه را برای «وصال» و تجربه‌ی بی‌واسطه‌ی حضور الهی باز می‌گذارد. بنابراین، مولانا می‌گوید که شناخت حسی و عقلیِ جزئی‌نگر، انسان را در جدایی نگه می‌دارد، اما بصیرتِ قلبی، او را به اتحاد و وصال با معشوق حقیقی می‌رساند.