M2:83 — چشم چون بستی ترا جان کندنیست / چشم را از نور روزن صبر نیست

Rumi membangun sebuah perumpamaan sederhana untuk menjelaskan kerinduan jiwa. Ia baru saja menyatakan prinsip bahwa "yang serupa menarik yang serupa": orang yang bercahaya akan mencari cahaya, dan yang berapi akan mencari api. Kini ia memberikan contoh dari pengalaman sehari-hari.

Jika engkau menutup matamu, engkau akan merasakan semacam penderitaan atau kegelisahan (جان کندن, jān kandan—sebuah istilah yang biasanya berarti "sakaratulmaut"). Mengapa? Karena mata diciptakan untuk cahaya. Mata tidak memiliki kesabaran untuk berpisah dari cahaya yang masuk melalui jendela (روزن, rowzan). Kegelisahan yang kau rasakan saat matamu terpejam adalah bukti kerinduan bawaan mata akan sumber cahayanya.

Ini adalah jembatan menuju makna spiritual yang lebih dalam, yang dijelaskan di bait-bait berikutnya. Sama seperti mata jasmani yang merindukan cahaya fisik, "mata hati" (چشم دل, chashm-e del) juga merindukan Cahaya Abadi. Kegelisahan, kesedihan, atau perasaan hampa yang kita alami dalam hidup, menurut Rumi, adalah tanda bahwa mata batin kita tertutup dan merindukan sambungan kembali dengan Sumber Ilahi.

مولانا در این بخش از مثنوی، قانون «جذب» یا کشش همانندها به سوی یکدیگر را توضیح می‌دهد. او می‌گوید همان‌طور که در جهان مادی، گرمی به سوی گرمی و سردی به سوی سردی کشیده می‌شود، در عالم معنا نیز «نوریان» طالب «نوریان» و «ناریان» جاذب «ناریان» هستند. این بیت، این اصل کلی را با یک مثال ملموس و روزمره روشن می‌کند.

تصویر بیت بسیار ساده است: وقتی انسان چشم خود را می‌بندد، احساس دلتنگی، کلافگی و بی‌قراری می‌کند (که مولانا از آن به «جان کندن» تعبیر می‌کند). این بی‌قراری از کجا می‌آید؟ از آنجا که ذات و طبیعت چشم، دیدن و پیوستن به نور است. چشم برای نور ساخته شده و دوری از آن برایش نوعی مرگ و عذاب است. بنابراین، اشتیاق چشم به نور پنجره، نمونه‌ای از همان کشش ذاتی هر جزء به سوی کل خود است.

این مثال ساده، مقدمه‌ای است برای یک قیاس معنوی بزرگ‌تر که در ابیات بعدی آشکار می‌شود. همان‌طور که چشمِ سر مشتاق نورِ روزن است، «چشمِ دل» یا روح انسان نیز ذاتاً مشتاق «نور بی‌قیاس» الهی است. دلتنگی‌ها و بی‌قراری‌های روحی ما (که مولانا آن را «تاسه» می‌نامد) نیز ناشی از فراق و دوری از آن نور اصلی و پایدار است. پس این بی‌قراری، نشانه‌ای از اصالت نوری ما و جاذبه‌ای است که ما را به سوی مبدأ خود می‌خواند.