阅读 卷 6 向真主祈祷,寻求庇护,远离自由意志的诱惑,远离自由意志的工具的诱惑。因为天地都曾抱怨并惧怕自由意志和自由意志的工具,而人类的创造则热衷于追求自己的自由意志和自由意志的工具。就如同病人会觉得自己的选择权很少,渴望健康,因为健康是选择权的来源,它能增加选择权。他们也渴望职位,以增加选择权。过去民族受到真主惩罚的原因是过度的自由意志和自由意志的工具。从未见过贫困的法老 诗联 225

M6:225 — تا دمی از هوشیاری وا رهند / ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند

تا دمی از هوشیاری وا رهندننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند
✦ 以中文呈现此诗联

M6:225

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا لحظه‌ای از خودآگاهی رها شوند، ننگ شراب‌خواری و نواختن موسیقی‌های لهو و لعب را بر خود می‌پذیرند. معنا: این بیت بیانگر آن است که انسان‌ها برای گریز از هوشیاری و بار مسئولیت خود، به مستی و غفلت روی می‌آورند، چه از طریق شراب و چه با گوش سپردن به موسیقی‌های مطربانه.

شرح

این بیت در ادامهٔ این فکت محوری مولاناست که «جمله عالم ز اختیار و هست خود / می‌گریزد در سر سرمست خود». بی‌تردید، آدمیان از اختیار و هستی خود فرار می‌کنند. این یک معضل روانکاوانه است که حتی روانشناسان معاصر نیز به آن اذعان دارند؛ اینکه انسان‌ها از اضطراب‌ها و ملال‌های خود می‌گریزند و می‌کوشند تا از خودآگاهی و هوشیاری بپرهیزند. این گریز از بار مسئولیتِ هستی و خودِ آگاه است. وقتی مولانا می‌گوید «اژدها را دار در برف فراق» به این معناست که قدرت زیاد، چه از جنس ثروت و چه از جنس اختیار، همواره با آفت همراه است. انسان دوست ندارد زیر بار این اژدها بماند و می‌کوشد تا آن را به نوعی مهار کند یا از آن بگریزد. راه‌هایی که مردم برای این فرار برمی‌گزینند، در این بیت به صراحت ذکر شده است: «ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند.» خمر، یعنی شراب، و زمر، یعنی موسیقی‌ای که موجب غفلت و سرمستی می‌شود. این موسیقی دقیقاً در نقطهٔ مقابل موسیقی‌های معنوی چون رباب و نی‌ای قرار می‌گیرد که مولانا خود دوست می‌داشت؛ آن نواها روح را به وطن اصلی‌اش بازمی‌گردانند و فقر ذاتی او را یادآوری می‌کنند، اما این «زمر» صرفاً برای گریز از خود است. مولانا در ادامهٔ این ابیات، راه دیگری را نیز برمی‌شمرد که همان «شغل» یا اشتغال بیش از حد است. به تعبیر امروزین، «ورکاهولیسم» یا غرق کردن خود در کار، به این امید که از یاد خویش غافل شوند. این‌ها همه مکانیزم‌هایی است برای «گریز از خودی در بی‌خودی» و از هوشیاری در ناآگاهی. ریشهٔ این فرار، در نگاه مولانا، یک درک عمیق اما رنج‌آور است: «جمله دانسته که این هستی فخ است / فکر و ذکر اختیاری دوزخ است.» همهٔ ما، در اعماق وجودمان، دریافته‌ایم که این هستیِ خودآگاه و مختار، دامی بیش نیست، زندانی است که فکر و ذکر اختیاری ما را به دوزخی از مسئولیت و اضطراب بدل می‌کند. پس، طبیعی است که انسان برای رهایی از این «زندان»، چاره را در فراموشی می‌بیند؛ فراموش کند که در زندان است تا بار آن را احساس نکند. این تحلیل مولانا با آنچه روانشناسان وجودی نظیر اروین یالوم دربارهٔ چهار اضطراب بنیادین انسان (مرگ، تنهایی، بی‌معنایی، و آزادی/مسئولیت) می‌گویند، هم‌پوشانی دارد. مولانا راه‌حل‌هایی متفاوت و عمیق‌تر ارائه می‌دهد. او این «مشغله‌های بیهوده» را «عین بیکاری» می‌داند و معتقد است که انسان‌ها تنها خود را با این کارها سرگرم می‌کنند تا از خویش نگریزند. مولانا این راه‌ها را راه‌حل نمی‌داند، بلکه خود فراری است از حقیقت. اما راه‌حل مولانا چیست؟ برخلاف بسیاری که توصیه به پذیرش مسئولیت یا افزایش خلاقیت می‌کنند، مولانا از ما می‌خواهد که از «قدرت» خود بکاهیم. این یعنی «قناعت» و «ساده‌زیستی». وقتی زندگی را ساده و گزینه‌ها را کمتر کنیم، نیاز به منابع عظیم کم می‌شود و به تبع آن، بار سنگین مسئولیت و اضطراب آزادی نیز کاهش می‌یابد. این توصیه‌ای ظریف و کم‌نظیر است که مولانا برای رهایی از این «فخ» (دام) هستی پیشنهاد می‌کند.

نکات کلیدی

  • انسان به طور غریزی از بار مسئولیت اختیار و هوشیاری خود می‌گریزد.
  • این گریز به طرق مختلفی از جمله مستی (خمر)، غفلت از طریق موسیقی‌های مطرب (زمر)، و اشتغال افراطی (شغل) صورت می‌گیرد.
  • مولانا معتقد است که ریشهٔ این گریز، درک عمیق اما دردناک انسان از ماهیت «دام» بودن هستی و دوزخ‌گونه بودنِ فکر و ذکر اختیاری است.
  • او بسیاری از مشغله‌های ظاهراً هدفمند را «عین بیکاری» و صرفاً راهی برای فرار از خود می‌داند.
  • راه‌حل مولانا برای رهایی از اضطراب آزادی و مسئولیت، کاهش قدرت و گزینه‌ها از طریق قناعت و ساده‌زیستی است تا بار هستی سبک شود.

Sources: d6-s07 · 21:49:00 d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.