阅读 卷 6 向真主祈祷,寻求庇护,远离自由意志的诱惑,远离自由意志的工具的诱惑。因为天地都曾抱怨并惧怕自由意志和自由意志的工具,而人类的创造则热衷于追求自己的自由意志和自由意志的工具。就如同病人会觉得自己的选择权很少,渴望健康,因为健康是选择权的来源,它能增加选择权。他们也渴望职位,以增加选择权。过去民族受到真主惩罚的原因是过度的自由意志和自由意志的工具。从未见过贫困的法老 诗联 229

M6:229 — لیس للجن و لا للانس ان / ینفذوا من حبس اقطار الزمن

لیس للجن و لا للانس انینفذوا من حبس اقطار الزمن
✦ 以中文呈现此诗联

M6:229

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هیچ جن و انسی را یارای آن نیست که از زندان کرانه‌های زمان بگذرند (و بگریزند). معنا: این بیت بیان می‌دارد که نه جنیان و نه آدمیان را توانایی گریز از حصار زمان نیست؛ زمان زندانی است که همه در آن محصورند و هر کوششی برای فرار از آن، بیهوده است مگر با قدرتی قدسی و هدایتی الهی.

شرح

مولانا، با ارجاعی صریح به آیهٔ ۳۳ سورهٔ رحمن قرآن کریم – «قُلْ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ» – این حقیقت را در قلمرو زمان تکرار می‌کند. همان‌طور که امکان گریز از حدود مکانیِ آسمان‌ها و زمین برای جن و انس جز با «سلطانی» الهی ناممکن است، رهایی از «حبس اقطار الزمن» نیز بی‌اتکا به قدرتی ماورایی میسر نخواهد بود.

این بیت در بستر یک تحلیل عمیق روان‌شناختی از سرشت آدمی قرار می‌گیرد که مولانا پیش از آن طرح کرده است. به گمان من، مولانا در اینجا یکی از ژرف‌ترین روانکاوی‌های خود را عرضه می‌کند: آدمیان جملگی از «اختیار» و «هستِ خود» می‌گریزند. چرا؟ چون به‌خوبی دریافته‌اند که «هستی فخ است»، یعنی دام و زندانی است که آن‌ها را در بر گرفته است. فکر و ذکر اختیاری، یعنی همان خودآگاهی و هوشیاری نسبت به خویشتن و مسئولیت‌های ناشی از آن، «دوزخ»ی است که جان آدمی را می‌آزارد. این فرار از «خودی» به «بی‌خودی» به شیوه‌های گوناگون رخ می‌دهد؛ از جمله «مستی» (با خمر یا زمر) یا «شغل» (مشغول کردن خود به کار و دغدغه‌های بی‌حاصل).

این همان اضطراب بنیادین وجودی است که فیلسوفان و روانکاوان معاصر نیز بدان پرداخته‌اند، اما مولانا در اینجا به ریشه‌های آن می‌پردازد. اضطراب‌هایی چون اضطراب مرگ، تنهایی، بی‌معنایی زندگی، و به‌ویژه اضطراب آزادی و مسئولیت ناشی از اختیار، انسان را بر آن می‌دارد که به نحوی خود را در غفلت فرو بَرَد. این بیت به‌روشنی اعلام می‌کند که این گریزها، گریزهای موقتی و سطحی‌اند. کسی نمی‌تواند از زندان زمان بگریزد، یعنی از حقیقت وجودی خود که در گرو زمان و مسئولیت‌های آن است، فرار کند. مستی و مشغله همچون توهمی‌ است که زندان‌بان را موقتاً فراموش کند، اما در و دیوار زندان پابرجا می‌ماند. این‌ها راه‌حل نیستند؛ به تعبیر خود مولانا، «این مشغله‌ها عین بیکاری است.»

پس، راه نجات نه در گریز از هوشیاری، بلکه در یافتن «سلطان» و قدرتی است که انسان را از این حبس زمان – و اضطرابات ناشی از آن – به حقیقتی والاتر رهنمون سازد. این قدرت نه از جنس مادی است و نه محصول تلاش‌های صرفاً بشری برای فریب خود؛ بلکه هدایتی است الهی و عرفانی که مولانا در ادامهٔ مثنوی به تفصیل آن را شرح می‌دهد.

نکات کلیدی

  • رهایی از بند زمان، جز با قدرت و هدایتی قدسی ممکن نیست؛ تلاشی که صرفاً بشری باشد، به جایی نمی‌رسد.
  • مولانا اضطراب‌های وجودی انسان (مرگ، تنهایی، پوچی، مسئولیت) را درک می‌کند و گریز از اختیار و هوشیاری را پاسخ آدمیان به این اضطراب‌ها می‌داند.
  • مستی (معنوی یا مادی) و مشغولیت‌های دنیوی، راه‌حل‌های واقعی برای فرار از «حبس زمان» نیستند و تنها به فراموشی موقت می‌انجامند.
  • این بیت، بر گرفته از آیات قرآن، بر حتمیت محدودیت‌های هستیِ این‌جهانی تأکید می‌کند و ضرورت رویکردی فرامادی را برای رهایی نشان می‌دهد.

Sources: d6-s07 · 23:45:00 d6-s07 · 29:55:00

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.