阅读 卷 6 国王的儿子们违背了父亲的所有忠告和劝诫,前往那个被禁止的城堡,因为“人对被禁止的事物总是贪婪的”。我们表现出了顺从,但你的恶习却不懂得购买顺从。他们因此陷入了灾难的深渊。他们的自责的灵魂对他们说:“难道没有警告者来过你们这里吗?”他们哭泣着,悔恨地说:“如果我们当初听从或明智,我们就不会成为地狱的居民了。” 诗联 3735

M6:3735 — این صور چون بندهٔ بی‌صورتند / پس چرا در نفی صاحب‌نعمتند

این صور چون بندهٔ بی‌صورتندپس چرا در نفی صاحب‌نعمتند
✦ 以中文呈现此诗联

M6:3735

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این صورت‌ها چون بندهٔ هستی بی‌صورت‌اند، پس چرا صاحب نعمت خود، یعنی همان بی‌صورت را انکار می‌کنند؟ معنا: مولانا می‌پرسد چرا این جهانِ ظاهری و صورت‌مند که از هستی بی‌صورت سرچشمه گرفته و در خدمت آن است، وجود سرچشمه‌بخش و صاحب نعمت خود را انکار می‌کند.

شرح

این بیت یکی از کلیدی‌ترین معرفت‌ها را در مثنوی بازگو می‌کند؛ قصهٔ بی‌صورتی که این جهان باصورت از آن بیرون آمده است. مولانا پیش از این بیت، مثال‌های متعددی آورده بود که چگونه از صورت‌ها به بی‌صورت می‌رسیم: جام شراب ظاهری صورت دارد، اما فایده‌اش بی‌خودی و بی‌هوشی است که صورتی ندارد. جماع مرد و زن صورت دارد، اما لذت ناشی از آن بی‌صورت است. نان و نمک و هر غذایی که می‌خوریم صورت دارند، اما قوت و نیرویی که از آن‌ها حاصل می‌شود، بی‌صورت است. حتی تیغ و سپر در مصاف صورت دارند، اما ظفر و پیروزی که نتیجهٔ آن‌هاست، بی‌صورت است. مدرسه و تعلیق و تمام صورت‌های مربوط به دانش نیز به دانایی و علم منتهی می‌شوند که خود امری بی‌صورت است. در واقع، صورت‌ها همواره در خدمت بی‌صورت‌اند و پلی برای رسیدن به آن.

از سوی دیگر، مولانا نشان می‌دهد که چگونه صورت‌ها از بی‌صورت می‌آیند. اندیشهٔ معمار، که بی‌صورت است، به صورت یک بنا و ساختمان درمی‌آید. پس این جهان صورت‌مند، یک «فکرت است از عقل کُل»، یک تجسم بیرونی از اندیشهٔ معمار این عالم، یعنی خداوند است. خداوند «فاعل مطلق یقین بی‌صورت است»، و این صورت‌ها در دست او همچون آلت و ابزارند که کار عالم را سامان می‌دهند.

حال، در این بیت، مولانا با لحنی پرسشگر و نکوهش‌آمیز می‌پرسد: "این صور چون بندهٔ بی‌صورتند / پس چرا در نفی صاحب‌نعمتند؟" این صورت‌ها که به دو معنا بندهٔ بی‌صورت‌اند – یکی اینکه مخلوق و پدیدآمدهٔ او هستند و دوم اینکه خادم بی‌صورت و مقدمه‌ای برای رسیدن به آن – چرا صاحب نعمت خود را انکار می‌کنند؟ چرا از او روی برمی‌گردانند و او را نمی‌شناسند؟ این پرسش مستقیماً به کلهٔ طبیعت‌گرایان، ناتورالیست‌ها و ماتریالیست‌ها کوبیده می‌شود که معتقدند همه چیز ماده است و همه چیز در طبیعت و قانون‌های طبیعی خلاصه می‌شود. آن‌ها تنها به "صورت" چسبیده‌اند و "بی‌صورت" را که اصل و منشأ همهٔ این صورت‌هاست، نفی می‌کنند. مولانا هشدار می‌دهد: "زین قدح‌های صور کم باش مست / تا نگردی بت‌تراش و بت‌پرست." یعنی از این صورت‌های واحد و محدود مست نشوید، تا مبادا همین "صورت" را بپرستید و فکر کنید تنها صورت ممکن و متصور همین است.

عمق این نکته آنجاست که مولانا حتی "انکار" بی‌صورت را نیز از خود بی‌صورت می‌داند: "خود از او یابد ظهور انکار او / نیست غیر عکس خود این کار او." حتی همین انکار نیز، باز از او سرچشمه می‌گیرد و انعکاسی از وجود خود اوست. "کفر و ایمان دست‌باف اوست." این نشان از احاطهٔ مطلق خداوند دارد که هیچ چیز، حتی نفی و انکار او، خارج از دایرهٔ حکومت او نیست. این جهان، به تعبیر من، ماسکی‌ست که خداوند بر بی‌صورت خود زده است. ما "ملزمیم که معانی را در اصوات و در صور بیابیم." همانطور که برای کشف معنای سخن، باید به الفاظ مراجعه کنیم، برای درک "مراد" خداوند نیز باید به این الفاظ و صورت‌های جهان بنگریم. صورت‌ها سایهٔ اندیشهٔ معمار این عالمند، و انکار "سایه" در واقع انکار "صاحب سایه" است.

نکات کلیدی

  • جهانِ صورت‌ها (مادی) از بی‌صورت (معنوی) برمی‌آید و به آن بازمی‌گردد.
  • صورت‌ها در دو بُعد بندهٔ بی‌صورت‌اند: هم مخلوق اویند و هم وسیله‌ای برای رسیدن به او.
  • انکار بی‌صورت، خطای اصلی ماتریالیست‌ها و طبیعت‌گرایان است که به پرستش "بتِ صورت" منجر می‌شود.
  • مولانا می‌آموزد که حتی انکار خدا نیز از ذات الهی سرچشمه می‌گیرد و نشانهٔ احاطهٔ مطلق اوست.
  • این عالم ماسکی‌ست که خداوند بر بی‌صورت خود زده و ما ملزمیم معنای الهی را در همین صورت‌ها کشف کنیم.

Sources: d6-s83 · 33:26:00 d6-s83 · 40:34:00 d6-s83 · 47:07:00

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.