阅读 卷 6 国王的儿子们违背了父亲的所有忠告和劝诫,前往那个被禁止的城堡,因为“人对被禁止的事物总是贪婪的”。我们表现出了顺从,但你的恶习却不懂得购买顺从。他们因此陷入了灾难的深渊。他们的自责的灵魂对他们说:“难道没有警告者来过你们这里吗?”他们哭泣着,悔恨地说:“如果我们当初听从或明智,我们就不会成为地狱的居民了。” 诗联 3737

M6:3737 — خود ازو یابد ظهور انکار او / نیست غیر عکس خود این کار او

خود ازو یابد ظهور انکار اونیست غیر عکس خود این کار او
✦ 以中文呈现此诗联

M6:3737

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خودِ انکارِ او نیز از خود او آشکار می‌شود؛ این کارِ او چیزی جز بازتابِ خویش نیست.

معنا: این بیت بیان می‌کند که حتی عمل انکار خداوند نیز از ذات و قدرت خود او سرچشمه می‌گیرد و این انکار، چیزی جز بازتابی از همان حقیقت الهی نیست.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای بس عمیق و پارادوکسیکال اشاره می‌کند که از قضا شاه‌بیت جهان‌بینی اوست، یعنی احاطهٔ مطلق بی‌صورت بر تمام صورت‌ها، تا آنجا که حتی نفی و انکار بی‌صورت نیز در دل دایرهٔ احاطهٔ اوست. او در جایی دیگر می‌گوید: «مؤمنان ز اقرار مست و کافران ز انکار مست». مؤمنان در اقرار به خدا مستند، و کافران در انکار او؛ یعنی هر دو در سیطرهٔ اویند و هر دو، بی آنکه بدانند یا بخواهند، از تدبیر او مست و مدهوشند. به تعبیر مولانا، پرده‌گردانِ همهٔ این نقش‌ها، اوست؛ حتی اگر نقش مخالف زند و نقشی چون انکار در میان آورد.

این سخن، غایتِ توحید افعالی است؛ اینکه «لا یمکن الفرار من حکومتک». ما از حکومت خداوند نمی‌توانیم فرار کنیم، حتی اگر کفر بورزیم، باز هم تحت سیطره و تدبیر او هستیم. ایمان و کفر، هر دو، مخلوق اویند. چنان که عطار نیز به زیبایی می‌سراید: «خود اگر کفر است و گر ایمان او، دست‌باف حضرت است و آن او». کفر و ایمان، هر دو، بافتهٔ دست قدرت اویند؛ گویا عالم همچون پارچه‌ای است که تارش کفر و پودش ایمان است و اوست که این پارچه را بافته است. هیچ چیز در عالم نیست که مخلوق خدا نباشد.

پس، در این منظر، انکار بی‌صورت نیز خود از همان بی‌صورت ظهور پیدا می‌کند و از او پدید می‌آید. این انکار صرفاً یک «عکس» از خود اوست؛ بازتابی از وجود و ارادهٔ اوست. به عبارت دیگر، این انکار، خودْ صورتی است که بی‌صورت برای جلوه‌گری و نشان دادنِ احاطهٔ بی‌حد خویش، در عالم ظاهر کرده است. جهان در نگاه مولانا همچون اندیشه‌ای است از عقل کل که به صورت خارجی تجسم یافته، «این جهان یک فکرت است از عقل کل / عقل چون شاه است و صورت‌ها رسل». خداوند معمار بی‌صورت عالم است و صورت‌ها همچون ابزارهایی در دست اویند. این جهان در واقع، صورتی است که خداوند به خود داده است، ماسکی است بر چهرهٔ بی‌صورت خویش. ما مجبوریم بی‌صورت را در صورت‌ها ببینیم و قدرت کنار زدن این ماسک را نداریم. حتی انکار کنندگان نیز، ناخواسته، در کار خود، صورت و ماسکی از همان بی‌صورت را می‌نمایند.

نکات کلیدی

  • احاطهٔ مطلق خداوند: تمام پدیده‌ها، حتی آنهایی که به ظاهر در تضادند، از ذات خداوند سرچشمه می‌گیرند.
  • انکار به مثابه جلوهٔ الهی: عمل انکار خداوند نیز خود صورتی از تجلی قدرت و حضور اوست.
  • ناگریزی از تدبیر الهی: هیچ عمل یا قلمرویی خارج از سیطرهٔ فراگیر خداوند نیست.
  • پیوند صورت و بی‌صورت: تمام صورت‌های عالم، از جمله اعمال انسان مانند انکار، نهایتاً بازتاب بی‌صورت ازلی هستند.
  • توحید افعالی: تنوع اعمال و باورها در نهایت به یک منشأ واحد الهی بازمی‌گردد.

Sources: d6-s83 · 40:34:00 d6-s83 · 47:07:00 d6-s83 · 49:16:00 d6-s83 · 55:22:00

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.