阅读 卷 6 国王的儿子们违背了父亲的所有忠告和劝诫,前往那个被禁止的城堡,因为“人对被禁止的事物总是贪婪的”。我们表现出了顺从,但你的恶习却不懂得购买顺从。他们因此陷入了灾难的深渊。他们的自责的灵魂对他们说:“难道没有警告者来过你们这里吗?”他们哭泣着,悔恨地说:“如果我们当初听从或明智,我们就不会成为地狱的居民了。” 诗联 3740

M6:3740 — فاعل مطلق یقین بی‌صورتست / صورت اندر دست او چون آلتست

فاعل مطلق یقین بی‌صورتستصورت اندر دست او چون آلتست
✦ 以中文呈现此诗联

M6:3740

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: فاعل مطلق هستی، بی‌گمان بی‌صورت است؛ و صورت‌ها در دست او، همچون ابزارها هستند. معنا: این بیت بیان می‌کند که آفریدگار اصلی و مطلق، ماهیتی بی‌شکل و بی‌صورت دارد و تمام موجودات و پدیده‌های جهان، تنها ابزارها و جلوه‌هایی هستند که او برای ظهور اراده و قدرت خود به کار می‌گیرد.

شرح

این بیت عمیق، تصویری اساسی از جهان‌بینی مولانا به دست می‌دهد: خالق مطلق، خود بی‌صورت و بی‌شکل است، و تمام صورت‌ها، یعنی پدیده‌های این جهان مادی و هستی‌های دارای شکل، ابزارهایی در دست او هستند. این «بی‌صورتی» را باید به مثابه جوهر، ماهیت و عقل کُلی دانست که منشأ تمام «صورت‌ها»ست. جهان، در حقیقت، یک "فکرت" یا اندیشه‌ای‌ست که از عقل کُلِ الهی نشأت گرفته و به صورتِ مادی متجلی شده است. درست مانند یک معمار که اندیشه‌ای بی‌صورت (نقشه ذهنی) در سر دارد و سپس با ابزارهایی چون سنگ و چوب (که خود نیز صورت‌اند) به آن اندیشه، صورتِ بیرونیِ یک ساختمان را می‌بخشد، خداوند نیز با صورت‌های عالم، "فکرت" خویش را محقق می‌سازد.

مولانا تأکید می‌کند که این صورت‌ها نه فقط آفریدهٔ بی‌صورت‌اند، بلکه خادم و وسیله‌ای برای بازگشت به بی‌صورت نیز هستند. او می‌گوید: «صورت از بی‌صورتی آمد برون / باز شد که انا الیه راجعون». تمام صورت‌ها مسیری دایره‌وار را طی می‌کنند؛ از بی‌صورت برمی‌آیند و به سوی بی‌صورت بازمی‌گردند. در این میان، صورت‌ها به منزلهٔ ابزارها و "آلت" در دست فاعل مطلق عمل می‌کنند تا نظم و نظام عالم را سامان دهند.

نکتهٔ بسیار مهم این است که ما انسان‌ها به طور طبیعی، بی‌صورت را تنها در "صورت‌ها" می‌توانیم ببینیم. این جهان به معنایی، "صورتی‌ست که خدا به خود داده است، ماسکی‌ست که بر بی‌صورت خویش زده است". ما قدرت کنار زدن این ماسک و رؤیت مستقیم بی‌صورت را نداریم و اساساً ملزمیم که معانی الهی را در همین الفاظ و پدیده‌های عالم بجوییم. همان‌طور که برای درک معنای یک سخن، باید به واژه‌ها و ساختار زبانی آن رجوع کرد، برای درک "فکرت" الهی نیز باید به صورت‌های این جهان نگریست. بی‌صورت، از فرط عظمت، متحیرکننده است و تجلی‌اش در صورت‌ها، راهی‌ست برای ادراک محدود ما.

مولانا در اینجا تلنگری به طبیعت‌گرایان و ماتریالیست‌ها می‌زند که تنها به صورت‌ها اکتفا می‌کنند و جوهر بی‌صورت را انکار می‌کنند. او می‌گوید این گروه "بت‌تراش و بت‌پرست" می‌شوند، چرا که صورتِ واحدِ طبیعت را می‌پرستند و فراموش می‌کنند که این تنها یک صورت از هزاران صور ممکن است که وجود می‌تواند به خود بگیرد. حتی انکار بی‌صورت نیز خود از ظهورات همان بی‌صورت است؛ "خود از او یابد ظهور انکار او / نیست غیر عکس خود این کار او". این نشان‌دهندهٔ احاطهٔ مطلق بی‌صورت بر تمامی هستی، از اقرار تا انکار، است.

نکات کلیدی

  • خالق مطلق هستی، ماهیتی بی‌شکل و بی‌صورت دارد.
  • تمام پدیده‌های عالم (صورت‌ها) ابزارهایی در دست خالق بی‌صورت هستند.
  • جهان تجسم خارجی یک "فکرت" یا اندیشهٔ الهی است.
  • ما بی‌صورت را فقط از طریق صورت‌ها می‌توانیم ادراک کنیم؛ جهان ماسکی بر چهرهٔ بی‌صورت الهی است.
  • معنای هستی را باید در درون صورت‌های عالم جستجو کرد، نه با کنار زدن آن‌ها.
  • ماتریالیسم که فقط به صورت‌ها بسنده می‌کند، نوعی "بت‌پرستی" است و جوهر بی‌صورت را نادیده می‌گیرد.

Sources: d6-s83 · 40:34 d6-s83 · 47:07 d6-s83 · 49:16 d6-s83 · 55:22

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.