阅读 卷 6 国王的儿子们违背了父亲的所有忠告和劝诫,前往那个被禁止的城堡,因为“人对被禁止的事物总是贪婪的”。我们表现出了顺从,但你的恶习却不懂得购买顺从。他们因此陷入了灾难的深渊。他们的自责的灵魂对他们说:“难道没有警告者来过你们这里吗?”他们哭泣着,悔恨地说:“如果我们当初听从或明智,我们就不会成为地狱的居民了。” 诗联 3754

M6:3754 — لیک بعضی رو سوی دم کرده‌اند / گرچه سر اصلست سر گم کرده‌اند

لیک بعضی رو سوی دم کرده‌اندگرچه سر اصلست سر گم کرده‌اند
✦ 以中文呈现此诗联

M6:3754

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اما گروهی روی به جانب «دُم» کرده‌اند و می‌پرستند، در حالی که سرْ اصل است، ولی آنان سر را گم کرده‌اند.

معنا: مولانا می‌گوید برخی از انسان‌ها به جای توجه به «اصل» و سرچشمهٔ یک حقیقت (سر)، به جنبه‌های فرعی و ظاهری آن (دُم) می‌پردازند و در نتیجه حقیقت اصلی را گم می‌کنند.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولانا می‌آید که ما را به ترکِ رو آوردن به «صورت‌ها» و گدایی کردن از محتاجانِ دیگر، و در عوض، روی آوردن به «بی‌صورت» دعوت می‌کند. من بارها گفته‌ام که آفرینش بر مدار «کرم» است، نه «عدل». زیرا استعدادها و قابلیت‌ها خودشان بی‌آنکه استحقاقی از پیش داشته باشند، پدید آمده‌اند. وقتی «بی‌صورت» روی پنهان کند، صورت‌ها به گدایی از یکدیگر می‌افتند و این به قول مولانا «عین ضلال» است: محتاجی از محتاجی دیگر درخواست می‌کند، کور عصاکش کور دیگر می‌شود.

مولانا تأکید دارد که خداوند را نباید در صورت‌های فکری و مفاهیم جست‌وجو کرد. تفکر تنها صورت‌های جدید می‌آفریند؛ بلکه باید در «افنای خویش» او را یافت. باید خود را از میان برداری تا او درآید. همان‌طور که در روایات هست که پیامبری به امتش گفت چاله بکنند تا باران ببارد؛ آب کم جو، تشنگی آور به دست. خالی کن خود را تا پر شوی. این یک معنای مسلم است.

من قبلاً هم اشاره کرده‌ام که «بی‌صورتی» یکی از کلیدی‌ترین معرفت‌های مثنوی است که این جهان باصورت از بی‌صورت بیرون آمده است. نمادهای بی‌صورتی در مثنوی مثل آب (که شکل هر ظرفی را می‌گیرد)، نور (که بی‌رنگ است اما رنگ‌ها را آشکار می‌کند)، دم (که خود ملودی ندارد اما همه ملودی‌ها از آن برمی‌خیزند). حتی وقتی ما به سوی صورت‌ها (مثلاً شهری برای لذت بردن یا دوستی برای انس گرفتن) می‌رویم، آنچه حقیقتاً ما را می‌کشاند، آن «ذوق بی‌صورت» است. پس در واقع همهٔ ما در این عالم صورت، پنهانی و ناآگاهانه، به دنبال بی‌صورت و «خداجو» هستیم. از صورت‌های غلیظ به لطیف‌تر می‌رویم تا به «الطف اللطائف» و بی‌صورت مطلق برسیم.

حال، این بیت نتیجه‌گیری می‌کند که یک واقعیت، وقتی از حالت بی‌صورتی به صورت درمی‌آید، هم «سر» (اصل و ریشه) دارد و هم «دُم» (فرع و نتیجه). برخی از انسان‌ها به «سر» آن حقیقت توجه می‌کنند و برخی به «دُم» آن. اگرچه در واقع هر دو از یک چیز واحد سرچشمه می‌گیرند، اما آنانی که به «دم» روی می‌آورند، «سر» را گم کرده‌اند.

من این را با یک مثال سیاسی از یک دیپلمات ژاپنی توضیح داده‌ام که به یکی از دوستانمان گفت: «ما هم می‌دانیم آمریکا یک گاو وحشی است، ولی ما سینه‌هایش را گرفته‌ایم و می‌دوشیم، شماها شاخش را گرفته‌اید و با شاخش می‌جنگید.» این حکایت از آن دارد که در همین عالم صورت‌ها و محسوسات، چقدر باید عاقل بود و کدام جنبه را برگزید.

اما مولانا در ادامه می‌فرماید که حتی کرم و لطف آن «سرِ» گم‌شده، از راه «دُم» به این افراد هم می‌رسد و آن‌ها را محروم نمی‌گذارد. اما گروهی دیگر هستند که پا و سرِ این حقیقتِ صورت‌گرفته را گم کرده‌اند و تماماً به سوی بی‌صورت مطلق روی می‌آورند. اینان وقتی همه چیز را از دست می‌دهند، همه چیز را به دست می‌آورند. اینجاست که قطرهٔ باصورت به دریای بی‌صورت می‌پیوندد و خود نیز بی‌صورت می‌شود. آنگاه از کمامت، از افتادگی و فقر مطلق، به سوی «کل» می‌شتابند و کل را در آغوش می‌کشند. این پایان کار و اوج این معرفت است.

نکات کلیدی

  • حقیقت در ورای صورت‌ها و مفاهیم است؛ برای یافتن آن باید به «افنای خویش» روی آورد.
  • همهٔ انسان‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، در جست‌وجوی «بی‌صورت» (خداوند) هستند.
  • یک حقیقت دارای «سر» (اصل) و «دُم» (فرع) است؛ خردمندی در تشخیص و تمرکز بر سرچشمهٔ اصلی است.
  • کسانی که بر فرعیات (دُم) تمرکز می‌کنند، اصل (سر) را گم کرده‌اند.
  • لطف الهی حتی آنانی را که «سر» را گم کرده‌اند، از راه «دُم» بی‌نصیب نمی‌گذارد.
  • اوج معرفت در گم کردن هر دو (سر و دُم) و پیوستن به بی‌صورت مطلق است؛ این از دست دادن، خود عین به دست آوردن همه چیز است.

Sources: d6-s83 · 43:40:00 d6-s83 · 55:22:00 d6-s83 · 58:52:00

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.