阅读 卷 6 伊姆鲁勒·盖斯的故事:他是阿拉伯的国王,容貌极其美丽,是当时的约瑟夫,阿拉伯的妇女们像祖莱赫一样为他倾倒。他是一位才华横溢的诗人,曾作《停下来,让我们回忆情人与住所》。当所有妇女都拼命寻找他时,他的情歌和悲叹究竟是为了什么呢?或许他明白,所有这些都只是尘土画板上描绘的形象。最终,伊姆鲁勒·盖斯陷入了一种状态,他在半夜逃离了国家和子女,把自己藏在一件粗布衣中,从一个国家来到另一个国家,去寻求那个超脱于世俗的存在:“他以他的慈悲特选他所意欲的人。”等等。 诗联 4044

M6:4044 — روز او و روزی عاشق هم او / دل همو دلسوزی عاشق هم او

روز او و روزی عاشق هم اودل همو دلسوزی عاشق هم او
✦ 以中文呈现此诗联

M6:4044

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 摘自他的玛斯纳维讲座录音

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روز عاشق و روزی او، هر دو اوست؛ دل او و دل‌سوزی او، باز هم اوست.

معنا: برای عاشق حقیقی، معشوق چنان در تار و پود هستی او تنیده است که زمان (روز)، نیازهای مادی (روزی)، مرکز وجود (دل)، و حتی دردهای عاطفی او (دل‌سوزی) همگی از معشوق سرچشمه می‌گیرند و به او بازمی‌گردند.

شرح

این بیت، کانون و عصارهٔ بینش توحیدی مولانا در ساحت عشق است؛ آنجا که معشوق مطلق، همهٔ هستی و نیستی عاشق را در بر می‌گیرد. ما در اینجا با وضعیتی روبرو هستیم که مرز میان عاشق و معشوق چنان رقیق می‌شود که هرچه به عاشق نسبت داده می‌شود، در حقیقت تجلی و ظهور معشوق است.

«روز او و روزی عاشق هم او»: برای عاشق، دیگر زمان معنای تقویمی و عادی ندارد؛ روز او نه با طلوع و غروب خورشید، که با حضور یا غیبت معشوق تعریف می‌شود. روز، عین معشوق است. و شگفت‌تر از آن، «روزی» عاشق نیز همان اوست. این نه تنها به معنای بی‌نیازی از اسباب ظاهری است، بلکه به این معناست که خودِ معشوق، کفایت‌بخش تمامی نیازهای وجودی و جسمانی عاشق است. این همان حال زلیخا بود که به نام یوسف، سیر می‌شد و گرما می‌یافت و سردی‌ها از او رخت برمی‌بست؛ نام معشوق، خود غذایی سیراب‌کننده و لباسی گرمابخش بود. هر آنچه به حیات جسم و جان عاشق مدد می‌رساند، در حقیقت فیض مستقیم معشوق است.

«دل همو، دل‌سوزی عاشق هم او»: در اینجا مولانا به عمق وجود عاشق می‌رود؛ دل عاشق، که می‌پنداریم مرکز احساس و هویت اوست، در واقع خودِ معشوق است. سنایی چه نیکو فرموده: «ده بود آن نه دل که اندر وی گاو و خر گنجد و ضیاع و عقار.» دلی که جولانگاه اغیار و تعلقات دنیوی است، دل نیست؛ طویله‌ای است، گاراژی است. دل واقعی، آنجاست که دلبر در آن فرود آید و تنها او را در خود جای دهد. چنین دلی باید از هر شریک و رقیبی پاک باشد، چرا که جایگاه نزول خداوند است. پس اگر دل عاشق، «او»ست، یعنی معشوق مرکز و حقیقت خودِ دل است. و از آن لطیف‌تر، «دل‌سوزی عاشق هم او». آن سوز و گدازی که در دل عاشق پدید می‌آید، آن غم و اندوهی که از فراق یا حتی از شوق وصل بر او مستولی می‌شود، آن دلسوزی و شفقت بر بندگان، همگی از معشوق است. دل عاشق برای معشوق می‌سوزد، نه برای چیز دیگری؛ در این ساحت، هیچ چیز دیگر اهمیت ندارد و همه چیز در برابر معشوق بی‌رنگ می‌شود.

این بینش، تجسمی‌ست از توحید افعالی که در آن، هر فعل و هر حالتی به معشوق مطلق بازمی‌گردد. عارف حقیقی، مانند ماهی است که در آب غوطه‌ور است. ماهیان همه هستی‌شان از آب است – نان و آب و جامه و دارو و خوابشان – اما شاید مفهومی از آب در ذهن نداشته باشند. با این حال، وجودشان عین اتکا و اتصال به آب است. عارف نیز چنین است؛ غرق در خداست، از خدا نفس می‌کشد، حتی اگر نتواند او را با مفاهیم فلسفی تعریف کند. یا همچون طفلی که جز شیر مادر چیزی نمی‌شناسد و وجودش عین پیوند با آن است؛ نه به واسطهٔ فکر و تدبیر، بلکه به صرافت طبع و وجود. در این مقام، حجاب‌ها برداشته می‌شود و آدمی خود را در حضور موجود بزرگ‌تری احساس می‌کند، چنان که گویی در کعبه است و به هر سو که رو کند، رو به قبله است؛ زیرا همه چیز بوی خدا می‌دهد و هیچ واسطه‌ای میان او و حق نمی‌شود.

این جهان، به تعبیر مولانا، نقاب و دستکشی‌ست که روی چهرهٔ حضرت حق کشیده شده است. عاشق واصل، این نقاب و دستکش را می‌درد، سوراخ می‌کند و دست پشت آن را، و معنای پنهان در پس صورت را می‌بیند. او در پس این کثرت‌ها، وحدتی یگانه را مشاهده می‌کند؛ همه‌جا یک نفر نشسته و کار می‌کند. این بیت در نهایت، تصویری از محو شدن و فنای عاشق در معشوق ارائه می‌دهد، جایی که دیگر اثری از «من» عاشق باقی نمی‌ماند و هر چه هست، «او»ست.

نکات کلیدی

  • برای عاشق، معشوق نه تنها موضوع عشق، بلکه جوهر و تمامیت هستی اوست.
  • زمان (روز) و روزی (معیشت) عاشق، از حضور و فیض معشوق تعیین می‌شود.
  • دل حقیقی، مکانی است که معشوق در آن سکونت دارد و باید از هر «اغیار»ی پاک شود.
  • درد و سوز عاشق (دلسوزی) نیز تجلی معشوق است و برای هیچ چیز دیگری نیست.
  • این بیت توحید افعالی را نشان می‌دهد که هرچه در وجود عاشق است، ظهور معشوق است.
  • عارف، همچون ماهی در آب یا طفل در پی شیر، در معشوق غرق است، نه با فهم ذهنی، بلکه با کل وجود.

Sources: d6-s88 · 45:10 d6-s88 · 47:56 d6-s88 · 51:05 d6-s88 · 58:52 d6-s88 · 59:16 d6-s88 · 1:00:12 d6-s88 · 1:06:04 d6-s88 · 1:29:54 d6-s88 · 1:44:00 d6-s90 · 00:47

به زبانِ تو — 你的语言 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.