اقرأ› دفتر ١› قبول النصارى لمكر الوزير› بيت ٣٦٩
M1:369 — بهر این بعضی صَحابه از رسول / مُلتمِس بودند مکرِ نفسِ غول
M1:369
شرحِ سروش — من محاضراته المسجلة عن المثنوي
این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: به همین دلیل برخی از صحابه از پیامبر درخواست می‌کردند که از مکرِ نفسِ راهزن آگاهشان کند. معنا: این بیت می‌گوید که برخی یاران پیامبر (صحابه) از او می‌خواستند تا فریب‌ها و حیله‌های نفس گمراه‌کننده را به ایشان بشناساند، چرا که شناخت دام‌ها مهم‌تر از شناخت ثواب‌هاست.
شرح
مولانا در اینجا به داستانی اشاره می‌کند که در آن وزیر مکار مسیحی، به ظاهر وعظ احکام می‌کرد اما در باطن، «سفیر و دام» بود؛ یعنی مانند صیادی که با سوت زدن و تقلید صدای مرغان، آنها را به سوی دام می‌کشاند. از این تشبیه، مولانا بلافاصله به نکته‌ای عمیق‌تر منتقل می‌شود: اینکه دنیا پر از دام و دانه است و نفس آدمی خود بزرگ‌ترین دام‌گذار است. اینجاست که مولانا از صحابهٔ پیامبر مثال می‌آورد. صحابهٔ هوشمند و موشکاف، همواره از پیامبر می‌خواستند که نه صرفاً از فضائل و ثواب طاعات سخن بگوید، بلکه از «ضربه‌خورها» و «لغزشگاه‌ها» و «دام‌ها» پرده بردارد. گویی می‌گفتند: ای پیامبر، ثواب عبادت را خود می‌شناسیم، اما مکر نفس را نمی‌دانیم. این دام‌ها، این حیله‌های نفس راهزن، این فریب‌ها که در قالب عبادت و اخلاص ظاهر می‌شوند، چگونه‌اند؟ از این‌ها به ما بگو. کلمه «مکر» در اینجا به معنای ذاتاً منفی به کار نرفته، بلکه به معنای استفاده از تدابیر و ابزارهای پیچیده برای رسیدن به یک هدف است. خوب یا بد بودن مکر به هدف آن بستگی دارد. اما وقتی از «مکر نفس» سخن می‌گوییم، این هدف فریبکاری و گمراهی است، لذا مکر نفس، ذاتاً منفی و خطرناک است. «غول» نیز در باور اعراب آن زمان به جن‌های راهزن بیابان اطلاق می‌شد، و مولانا در اینجا نفس اماره و فریبکار آدمی را به غولی تشبیه می‌کند که راه را بر انسان می‌زند و او را به گمراهی می‌کشد. نفس، این راهزن درون، همین‌گونه مکار و حیله‌گر است و می‌تواند در لباس خیر و عبادت، فریبکاری کند. صحابه این موشکافی را داشتند که تفاوت «گل» را از «کرفس» تشخیص دهند و از پیامبر می‌خواستند که این دام‌های پنهان را برایشان آشکار کند. این نشان از بصیرتی عمیق است: شناخت شرور پنهان، گاه مهم‌تر از شناخت خیرات آشکار است.
نکات کلیدی
- دنیا پر از دام و دانه است و نفس آدمی بزرگ‌ترین دام‌گذار است.
- مکر نفس، فریبکاری و گمراهی است که می‌تواند در لباس خیر و عبادت ظاهر شود.
- صحابه هوشمندانه، شناخت لغزشگاه‌ها را بر شناخت ثواب‌ها مقدم می‌دانستند.
- «مکر» به خودی خود خنثی است؛ نیت و هدف آن است که «مکر» را خوب یا بد می‌کند.
- مولانا نفس اماره را به «غول» (راهزن بیابان) تشبیه می‌کند که انسان را از راه می‌زند.
Sources: d1-s29 · 59:53:00 d1-s29 [1:04:58:00] d1-s29 [1:05:56:00] d1-s29 [1:07:14:00] d1-s29 [1:08:19:00] d1-s29 · 1:23:00
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: For this reason, some Companions from the Prophet / would ask for the cunning (makr) of the ghoul-like soul (nafs-i ghoul). Meaning: This verse states that some of the Prophet's companions sought his guidance not primarily on merits of worship, but on how to recognize and avoid the deceptive tricks and cunning of the misleading, ghoul-like ego.
Explanation
Here, Rumi refers to the story of the cunning Christian vizier who, outwardly, preached religious decrees but inwardly was a “whistler and a trap-setter” (safīr o dām); like a hunter who lures birds into a snare by whistling and imitating their calls. From this analogy, Rumi immediately transitions to a deeper point: that the world is full of traps and bait, and the human nafs (ego/soul) itself is the greatest trap-setter. This is where Rumi introduces the example of the Prophet’s Companions. These astute and discerning Companions would consistently ask the Prophet not merely about the merits and rewards of worship, but rather about the “pitfalls” (żarbeh-khor-hā), the “slippery places” (laghzeshgāh-hā), and the “traps” (dām-hā) that lay hidden. It was as if they were saying: O Prophet, we know the rewards of worship, but we do not know the cunning of the nafs. What are these traps, these wiles of the ghoul-like ego, these deceptions that appear in the guise of devotion and sincerity? Tell us about these. The word makr here is not used in an inherently negative sense, but rather signifies the employment of complex strategies and means to achieve an end. Whether makr is good or bad depends on its objective. However, when we speak of makr-i nafs (the cunning of the ego), its objective is deceit and misguidance, thus the makr of the ego is inherently negative and perilous. The term ghoul in the belief of the Arabs of that era referred to highway-robbing jinn in the desert. Rumi, here, likens the commanding and deceptive human nafs to such a ghoul that waylays humans and leads them astray. The nafs, this inner brigand, is precisely this cunning and deceptive, capable of trickery even in the garb of goodness and worship. The Companions possessed such discernment that they could distinguish “roses” from “celery” (gol az karafs) and asked the Prophet to reveal these hidden traps to them. This demonstrates a profound insight: recognizing hidden evils is sometimes more crucial than acknowledging obvious good deeds.
Key takeaways
- The world is full of traps, and the human nafs (ego) is the greatest trap-setter.
- The cunning of the nafs is deceit and misguidance, which can appear in the guise of good deeds and worship.
- The astute Companions prioritized understanding pitfalls over knowing rewards.
- Makr (cunning) is morally neutral; its intent and objective determine its ethical quality.
- Rumi likens the commanding nafs to a ghoul (desert brigand) that waylays humans.
Sources: d1-s29 · 59:53:00 d1-s29 [1:04:58:00] d1-s29 [1:05:56:00] d1-s29 [1:07:14:00] d1-s29 [1:08:19:00] d1-s29 · 1:23:00
白话波斯文翻译： 因此，一些圣门弟子请求先知，让他们知晓那强盗般的“自我”的诡计。 含义： 这句诗说，先知的一些同伴（圣门弟子）请求他向他们揭示那误导人的“自我”的欺骗与伎俩，因为认识陷阱比认识善报更重要。
鲁米在此处提及一个故事，故事中那位狡猾的基督教维齐尔，表面上在宣讲教法，但实际上却是“信使与陷阱”；他就像一个吹着口哨、模仿鸟鸣以引诱鸟儿入网的捕鸟人。鲁米立即从这个比喻转向一个更深刻的观点：世界充满了陷阱与诱饵，而人自身的“自我”（nafs）就是最大的设陷者。
正是在这里，鲁米以先知的圣门弟子（Sahaba）为例。那些聪慧而敏锐的圣门弟子总是请求先知，不要仅仅谈论顺服的美德与善报，更要揭示那些“受击之处”、“失足之所”与“陷阱”。他们仿佛在说：先知啊，我们自己知道崇拜的善报，但我们不了解“自我”的诡计。这些陷阱，这些强盗般的“自我”的伎俩，这些以崇拜和虔诚面目出现的骗局，究竟是怎样的？请告诉我们这些。
此处的“诡计”（makr）一词，其用法并非本质上负面，而是指为达到某一目的而使用的复杂计策与手段。“诡计”的好坏取决于其目的。但当我们谈论“‘自我’的诡计”（makr-e nafs）时，其目的便是欺骗与误导，因此“自我”的诡计本质上是负面且危险的。“食尸鬼”（ghoul）在当时阿拉伯人的信仰中，指的是沙漠里拦路抢劫的精灵，鲁米在此将人那爱发号施令、欺骗人的“自我”比作一个将人引入歧途的食尸鬼。“自我”，这个内在的强盗，就是如此狡猾、诡计多端，它能披着良善与崇拜的外衣行骗。圣门弟子们具备这种洞察力，能分辨“花朵”与“芹菜”的区别，并请求先知为他们揭示这些隐藏的陷阱。这显示了一种深刻的洞见：认识隐藏的恶，有时比认识彰显的善更为重要。
关键点
- 世界充满了陷阱与诱饵，而人自身的“自我”是最大的设陷者。
- “自我”的诡计是欺骗与误导，它能以良善与崇拜的面目出现。
- 聪慧的圣门弟子将认识失足之处置于认识善报之上。
- “诡计”本身是中性的；是其意图与目的决定了“诡计”的好坏。
- 鲁米将爱发号施令的“自我”比作将人引入歧途的“食尸鬼”（沙漠中的强盗）。
- nafs
- （纳夫斯）自我，小我，灵魂中较低级、充满欲望的部分。
- Sahaba
- （萨哈巴）圣门弟子，指伊斯兰教先知穆罕默德的同伴。
- makr
- （马克尔）诡计，计策。在苏非派语境中，常指“自我”或世界的隐秘骗局。
- ghoul
- （古尔）食尸鬼，阿拉伯传说中在沙漠里误导旅人并吞食他们的邪灵或精灵。
Sources: d1-s29 · 59:53:00 d1-s29 [1:04:58:00] d1-s29 [1:05:56:00] d1-s29 [1:07:14:00] d1-s29 [1:08:19:00] d1-s29 · 1:23:00
به زبانِ تو — بلغتك · AI
Acest vers arată cum unii dintre companionii Profetului (Sahaba) îi cereau acestuia să-i învețe să recunoască înșelătoriile și șiretlicurile sufletului amăgitor, considerând că a cunoaște capcanele este mai important decât a cunoaște răsplățile.
Rumi introduce acest vers în contextul poveștii vizirului creștin viclean, care, deși în exterior predica poruncile divine, în interior era un „fluierător și o capcană” (safīr o dām), ademenind oamenii spre pierzanie. De la această analogie, Rumi trece imediat la o idee mai profundă: lumea este plină de capcane și momeli, iar cel mai mare arhitect al acestor capcane este chiar sufletul (nafs) omenesc.
Aici este adus exemplul Însoțitorilor Profetului (Sahaba). Cei mai ageri și pătrunzători dintre ei nu-l întrebau pe Profet doar despre meritele și răsplățile actelor de credință, ci mai ales despre „locurile primejdioase”, „alunecușuri” și „capcanele” ascunse. Era ca și cum ar fi spus: „O, Profetule, răsplata pentru devoțiune o cunoaștem, dar viclenia sufletului (nafs) nu o cunoaștem. Arată-ne aceste capcane, aceste tertipuri ale eului tâlhăresc, aceste înșelăciuni care se deghizează în pietate și sinceritate.”
Termenul makr (viclenie) nu este folosit aici cu un sens inerent negativ, ci se referă la utilizarea unor strategii complexe pentru a atinge un scop. Însă, când vorbim de makr-i nafs (viclenia sufletului), scopul este înșelăciunea și rătăcirea, deci aceasta este periculoasă prin natura ei. „Gul” (ghūl), în credința arabilor din acea vreme, era un duh răuvoitor din deșert care ataca drumeții. Rumi aseamănă sufletul poruncitor și înșelător (nafs-i ammāra) cu un astfel de gul care abate omul de la cale. Această perspectivă a Însoțitorilor denotă o înțelegere profundă: a recunoaște relele ascunse este, uneori, mai important decât a cunoaște virtuțile evidente.
- صَحابه
- Sahaba: Termen arab care se referă la „Însoțitorii” sau „Companionii” Profetului Muhammad, adică cei care l-au cunoscut personal, au crezut în el și au murit musulmani.
- مُلتمِس
- Multamis: Termen de origine arabă care înseamnă „cel care cere cu insistență”, „solicitant”, „rugător”.
- مکر
- Makr: Termen arab care înseamnă „viclenie”, „șiretlic”, „stratagemă”. Poate avea o conotație neutră, pozitivă sau negativă, în funcție de intenția din spatele acțiunii.
- نفس
- Nafs: Termen arab complex care se traduce adesea prin „suflet”, „ego” sau „sine”. În context sufit, se referă în special la eul inferior, la partea instinctuală și la poftele care îl îndepărtează pe om de Dumnezeu.
- غول
- Ghūl: „Gul”. În folclorul arab, un spirit malefic sau un monstru din deșert care își schimbă forma, rătăcește călătorii și îi devorează. Rumi îl folosește ca metaforă pentru natura prădătoare și înșelătoare a eului (*nafs*).
这句诗说，先知的一些同伴向他请教，不是为了了解善功的回报，而是为了识别并防范那迷惑人心、如食尸鬼般狡猾的“自我”（nafs）所设下的骗局与诡计。
鲁米在此处借基督教大臣的故事，引出一个更深层的主题。那位大臣表面上宣讲教义，内里却像猎人一样，用哨声引诱鸟儿落入陷阱。鲁米由此指出，这个世界充满了诱饵与罗网，而人内在的“自我”（nafs，或译“本我”、“私欲”）正是最大的设陷者。
紧接着，鲁米以先知的同伴（صَحابه, ṣaḥāba）为例。这些敏锐而有洞察力的同伴，总是请求先知为他们揭示的，并非仅仅是功修的回报与美德，而是那些隐藏的“陷阱”、“易滑倒之处”。他们仿佛在说：“先知啊，我们知道善功的回报，但我们不了解‘自我’的诡计。那些伪装成虔诚与奉献的骗局，究竟是何模样？请告诉我们这些。”
诗中的“诡计”（مکر, makr）一词，其本身并非全然负面，它指的是为达到目的而使用的复杂手段。其善恶取决于目的。但当鲁米说“自我的诡计”（مکرِ نفس, makr-i nafs）时，其目的就是欺骗与误导，因此本质上是危险的。而“食尸鬼”（غول, ghoul）在古代阿拉伯传说中，是指在沙漠中使人迷途的精怪。鲁米将那迷惑人、发号施令的“自我”比作食尸鬼，它潜伏在人生的道路上，将人引向歧途。这个内在的强盗，即便在行善与礼拜之时，也能施展其骗术。先知的同伴们所展现的，正是一种深刻的洞见：认识到隐藏的恶，有时比认识到彰显的善更为重要。
- صَحابه
- （阿拉伯语）指伊斯兰教先知穆罕默德的同伴或追随者，即亲身见过先知并追随其教诲的穆斯林。
- مُلتمِس
- （阿拉伯语）恳求者，请求者。在此处作动词用，意为“恳求”、“请求”。
- مکر
- （阿拉伯语）计谋，诡计，狡诈。在苏菲语境中，特指“自我”（nafs）为诱人偏离正道而设下的精巧骗局。
- نفس
- （阿拉伯语）自我，本我，灵魂的低级层面，私欲。在苏菲思想中，它常被视为需要被净化和驯服的内在力量，因为它倾向于引人走向自私和远离神性。
- غول
- （阿拉伯语）食尸鬼，一种传说中在沙漠里引诱旅人迷路并将其吞噬的邪恶精怪。鲁米用它来比喻“自我”的危险性和欺骗性。
این بیت می‌گوید که برخی از یاران آگاه پیامبر (صحابه) از او می‌خواستند تا فریب‌ها و حیله‌های نفسِ گمراه‌کننده را به ایشان بشناساند، چرا که شناختن دام‌ها از شناختن پاداش‌ها مهم‌تر است.
مولانا در اینجا به داستان وزیر مکار مسیحی اشاره می‌کند که به ظاهر موعظه می‌کرد اما در باطن، همچون صیادی بود که با سوت زدن، پرندگان را به دام می‌کشاند. مولانا از این تشبیه به نکته‌ای عمیق‌تر می‌رسد: دنیا پر از دام و دانه است و نفسِ خودِ انسان، بزرگ‌ترین دام‌گذار است.
از این رو، مولانا یاران هوشمند و موشکاف پیامبر را مثال می‌زند. آنها همواره از پیامبر می‌خواستند که نه فقط از فضیلت‌ها و ثواب عبادت‌ها، بلکه از «لغزشگاه‌ها» و «دام‌ها» سخن بگوید. گویی می‌گفتند: ای پیامبر، ما پاداش عبادت را می‌دانیم، اما مکر نفس را نمی‌شناسیم. این حیله‌های نفسِ راهزن که در لباس عبادت و اخلاص پنهان می‌شوند، چگونه‌اند؟ از این‌ها برای ما بگو.
«مکر» در اینجا صرفاً معنای منفی ندارد، بلکه به معنای به‌کارگیری تدابیر پیچیده برای رسیدن به هدف است. اما «مکر نفس» همواره منفی و خطرناک است، زیرا هدفش فریب و گمراهی است. «غول» نیز در باور قدیم به موجودی راهزن در بیابان‌ها گفته می‌شد و مولانا نفس اماره و فریبکار را به غولی تشبیه می‌کند که راه را بر انسان می‌بندد. صحابه با بصیرت خود می‌دانستند که شناخت شرور پنهان، گاهی از شناخت خیرات آشکار مهم‌تر است و از پیامبر می‌خواستند این دام‌های پنهان را برایشان آشکار کند.
- بهرِ این
- به این دلیل، به این خاطر
- صَحابه
- یاران و همراهان پیامبر اسلام
- مُلتمِس
- درخواست‌کننده، خواهان، التماس‌کننده
- مکر
- حیله، فریب، نقشهٔ پنهانی
- نفسِ غول
- نفس اماره (بُعد سرکش وجود انسان) که مانند غول بیابانی، راهزن و فریبکار است
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.