M2:1739 — آنک بی یسمع و بی یبصر شده‌ست / در حق آن بنده این هم بیهده‌ست

يواصل موسى عليه السلام توبيخه للراعي، مقدمًا حجة أخرى لدحض منطقه. في الأبيات السابقة، أشار إلى أن الله قد يتجلى في عباده المقربين لدرجة أنه يقول عنهم: «أنا هو وهو أنا». يستشهد الرومي هنا بالحديث القدسي الشهير عن "قرب النوافل"، حيث يقول الله عن عبده الذي يتقرب إليه بالطاعات: «كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به...».

المعنى هنا دقيق: يقول موسى، حتى لو افترضنا أنك لا تخاطب الله مباشرة، بل تخاطب أحد هؤلاء الأولياء الذين بلغوا هذه المرتبة الرفيعة وأصبحوا مظاهر للحق، فإن كلماتك وخدماتك المادية هذه (مثل غسل الثياب وتمشيط الشعر وتقديم الحليب) تظل "بيهده" (بیهده) أي عبثًا وسخفًا في حقهم. فهم أيضًا قد تجاوزوا الاحتياجات الجسدية المادية.

بهذا يغلق موسى كل السبل أمام منطق الراعي: إن كانت هذه المخاطبة لا تليق بالعبد الفاني الذي تجلّت فيه صفات الحق، فكيف يمكن أن تليق بالحق نفسه؟ إنها حجة تنطلق من الأصغر (الولي) لتثبت عدم ملاءمة الأمر للأكبر (الله)، وتؤكد على ضرورة الأدب في حضرة القدس، سواء في مخاطبة الذات الإلهية مباشرة أو في مخاطبة مظاهرها بين الخلق.

این بیت بخشی از توبیخ موسی به چوپان است. موسی پس از رد کردن قیاس‌های مادی چوپان در مورد خداوند (مانند شیر نوشیدن و چارق پوشیدن)، یک فرض دیگر را مطرح می‌کند: شاید منظور چوپان از این خدمات، نه ذات خداوند، بلکه بندگان خاص و اولیای او بوده است. در عرفان اسلامی، ولیّ یا انسان کامل، به مقامی می‌رسد که افعال و ادراکاتش الهی می‌شود. مولانا با اشاره به حدیث قدسی مشهور «بی یَسمَعُ و بی یُبصِرُ» (به واسطه‌ی من می‌شنود و به واسطه‌ی من می‌بیند)، به همین مقام اشاره دارد.

اما موسی استدلال می‌کند که حتی این فرض هم حرف‌های چوپان را توجیه نمی‌کند. آن بنده‌ای که به چنین مقامی رسیده و از حواس و نیازهای بشری فراتر رفته است، دیگر به این خدمات مادی و پیش پا افتاده نیازی ندارد. بنابراین، خطاب کردن او با چنین سخنانی، نشانهٔ بی‌ادبی و درک نکردن مقام معنوی اوست. در واقع، مولانا از زبان موسی تأکید می‌کند که هر سخنی باید متناسب با مقام مخاطب باشد و صحبت کردن از نیازهای جسمانی در محضر کسی که وجودش روحانی و الهی شده، بی‌معنا و بیهوده است.