M5:3101 — هرچه گویی گفتهٔ می باشد آن / هر چه روبی رفتهٔ می باشد آن

این بیت در ادامهٔ بحث جبر و اختیار، به حالتی استثنایی اشاره می‌کند. مولانا پیش از این استدلال کرده بود که انسان مسئول اعمال خویش است و نمی‌تواند گناهانش را به تقدیر الهی نسبت دهد. اما در اینجا، او به مقام والای عارفانی می‌پردازد که از خود بی‌خود شده و در ارادهٔ حق فانی گشته‌اند. اینان، همچون مستان، دیگر از خود اختیاری ندارند.

استعارهٔ «می» یا شراب، نماد عشق الهی و جذبهٔ عرفانی است که وجود سالک را تسخیر می‌کند. در این حالت، فرد به ابزاری در دست حق تبدیل می‌شود. گفتار او دیگر کلام نفسانی خودش نیست، بلکه «گفتهٔ می» است؛ یعنی بازتابی از حقیقت الهی است. کردار او نیز، که به «روبیدن» (پاک کردن) تشبیه شده، از ارادهٔ او سرچشمه نمی‌گیرد، بلکه «رفتهٔ می» است؛ یعنی نیروی محرک آن، همان عشق الهی است. چنین شخصی به معنای واقعی کلمه «معذور» است، زیرا فاعل حقیقی اعمال او، خداوند است. این مقام، نقطهٔ مقابل آن جبری‌مسلکی است که از روی تنبلی و فرار از مسئولیت، گناه خود را به گردن خدا می‌اندازد.