اقرأ دفتر ٦ دفع الأمراء تلك الحجة بشبهة جبرية، وجواب الملك لهم بيت ٤٠٤

M6:404 — ورنه آدم کی بگفتی با خدا / ربنا انا ظلمنا نفسنا

ورنه آدم کی بگفتی با خداربنا انا ظلمنا نفسنا
✦ اعرض هذا البيت بـ العربية

M6:404

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — من محاضراته المسجلة عن المثنوي

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: وگرنه آدم چگونه به خدا می‌گفت: «پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم»؟ معنا: این بیت دلیل محکمی است بر اختیار انسان؛ زیرا اگر آدمی در افعال خود مجبور می‌بود، هرگز گناه خود را بر عهده نمی‌گرفت و خود را ستمکار نمی‌خواند، بلکه تقصیر را به گردن قضا و قدر می‌انداخت.

شرح

این بیت، بی‌هیچ تردیدی، یکی از قاطع‌ترین استدلال‌های مولاناست برای اثبات اختیار انسان در مقابل جبر. مولانا در اینجا به داستان توبهٔ آدم استناد می‌کند تا نشان دهد چگونه نفسِ اقرار به گناه و مسئولیت‌پذیری، گواهی روشن بر آزادی ارادهٔ بشر است. امرا نزد سلطان ادعا کردند که زیرکی ایاز موهبتی الهی است و نتیجهٔ تلاش او نیست، و به نوعی به جبر پناه بردند. اما سلطان پاسخ می‌دهد که هرچه از نفس آدمی برمی‌خیزد، یا نتیجهٔ تقصیر و کوتاهی اوست یا دستاورد اجتهاد و کوشش او.

مولانا سپس از زبان سلطان می‌پرسد: «ورنه آدم کی بگفتی با خدا / ربنا انا ظلمنا نفسنا؟» یعنی اگر انسان در افعال خود مجبور بود و همه چیز از سرنوشت از پیش تعیین شده بود، آدم چگونه می‌توانست به خدا بگوید: «پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم»؟ این عبارت قرآنی (سوره اعراف، آیه ۲۳) که در دعای توبهٔ آدم آمده، اوج مسئولیت‌پذیری و اذعان به گناه است. اگر آدم مجبور بود، باید می‌گفت: «این گناه از بخت بود / چون قضا این بود، حزم ما چه سود؟» یعنی چه تدبیری می‌توانستم بیندیشم وقتی سرنوشت چنین مقدر شده بود؟

مولانا در اینجا یک تفاوت اساسی میان آدم و ابلیس قائل می‌شود. ابلیس در قرآن می‌گوید: «رب بما اغویتنی» (پروردگارا، چون مرا گمراه کردی...) و تقصیر خود را به گردن خداوند می‌اندازد و این گونه از بار مسئولیت شانه خالی می‌کند. اما آدم، با تواضع و معرفت نفس، مسئولیت عمل خود را می‌پذیرد و اعتراف به ستم بر خویشتن می‌کند. این اعتراف، نه تنها گواهی بر آزادی انتخاب اوست، بلکه طریق بازگشت و رستگاری را نیز هموار می‌کند. از دیدگاه مولانا، انسانی که گناه خود را به تقدیر نسبت دهد، در همان مرتبهٔ ابلیس قرار می‌گیرد که با گستاخی خداوند را عامل گمراهی خود دانست. این بیت به ما می‌آموزد که همواره باید به «ریع تأثیر» و «دخل اجتهاد» اعمال خود بنگریم و از جبرگرایی که راه را بر توبه و مسئولیت می‌بندد، حذر کنیم.

نکات کلیدی

  • بیت، استدلالی قاطع برای اختیار و مسئولیت‌پذیری انسان است.
  • اقرار آدم به گناه، گواهی روشن بر آزادی ارادهٔ اوست.
  • اعمال ما یا حاصل تقصیر ماست یا نتیجهٔ کوشش ما؛ هیچ‌کدام جبری نیست.
  • مولانا تفاوتی بنیادی میان مسئولیت‌پذیری آدم و گستاخی ابلیس قائل می‌شود.
  • نسبت دادن گناه به تقدیر، مانع توبه و رهایی از خطای ابلیس‌گونه است.

Sources: d6-s10 · 00:18:19 d6-s10 · 00:20:18 d6-s10 · 00:20:56

به زبانِ تو — بلغتك · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.