M1:2772 — نقش ماهی را چه دریا و چه خاک / رنگ هندو را چه صابون و چه زاک

مولانا در این بیت با دو مثال، تفاوت میان «حقیقت» و «صورت» را روشن می‌کند. این بیت در ادامهٔ بحث دربارهٔ کسانی است که به جای عشق ورزیدن به ذات خداوند، عاشق تصورات و اوهام ذهنی خود از او هستند. چنین فردی مانند «نقش ماهی» است. برای یک تصویر از ماهی، بودن در کنار آب یا دور از آن هیچ فرقی ندارد، چون این تصویر، حیات و ویژگی‌های یک ماهی واقعی را ندارد و از حقیقتِ دریا بی‌بهره است. به همین ترتیب، کسی که تنها به ظواهر و صورت‌های دین و عرفان چسبیده، از حقیقت زنده و پویای آن بی‌خبر است.

مثال دوم، «رنگ هندو» است. در گذشته، «هندو» به معنای فردی با پوست تیره به کار می‌رفت. مولانا می‌گوید رنگ ذاتی و طبیعی پوست یک فرد را نه با صابون (که تمیز می‌کند) و نه با زاج سیاه (که رنگ تیره می‌دهد) نمی‌توان تغییر داد. این رنگ، جزئی از وجود اوست و به عوامل بیرونی بستگی ندارد. در اینجا، رنگ ذاتی اشاره به حقیقت درونی و لایتغیر دارد، در حالی که صابون و زاج، عوامل بیرونی و بی‌تأثیری هستند که به این حقیقت دسترسی ندارند.

بنابراین، بیت به ما می‌گوید همان‌طور که یک نقاشی از غم و شادی بی‌خبر است و رنگ ذاتی پوست با شستشو تغییر نمی‌کند، کسی هم که در حد صورت و وهم باقی مانده، از حقیقتِ تجربهٔ معنوی و عشق الهی بی‌نصیب است و عوامل بیرونی نمی‌توانند او را به این حقیقت برسانند.