M1:2856 — آن سبوی آب، دانشهای ماست / وان خلیفه دجلهٔ علم خداست

مولانا در اینجا تمثیلی را به کار می‌گیرد که در ابیات بعدی آن را باز می‌کند: داستان عربی بادیه‌نشین که برای خلیفه در بغداد، یک کوزه آب به عنوان هدیه‌ای گرانبها می‌آورد، غافل از اینکه قصر خلیفه بر کنار رود عظیم دجله بنا شده است.

در این تمثیل، «کوزه‌ی آب» نماد تمام دانش‌های بشری، علوم رسمی و معرفت‌های جزئی و اکتسابی ماست. این دانش‌ها، هرچقدر هم که برای ما ارزشمند به نظر برسند، در برابر اقیانوس علم الهی، مقداری ناچیز و محدود هستند. «خلیفه» در اینجا نماد و نماینده‌ی خداوند است و «دجله» استعاره‌ای از علم الهی است؛ علمی که مانند رودی خروشان، بی‌نهایت، زاینده و حیات‌بخش است.

پیام اصلی این بیت، که در ادامه‌ی داستان نحوی و کشتیبان آمده، این است که تکیه کردن بر دانش‌های ظاهری و عقلی (مانند علم نحو برای آن مرد ادیب) در مقابل حقیقت بی‌کران الهی، مانند بردن یک کوزه آب به کنار رود دجله است. راه حقیقی، نه انباشت دانش‌های جزئی، بلکه «محو» شدن و غرق گشتن در آن دریای معرفت است.

مولانا یہاں نحوی اور کشتی بان کی حکایت کے باطنی معنی بیان کر رہے ہیں۔ نحوی، جو اپنے علمِ لغت پر نازاں تھا، اُس کا سارا علم ایک کوزے میں بھرے پانی کی طرح محدود اور تھوڑا ہے۔ یہ اُن تمام رسمی، عقلی اور دنیاوی علوم کی علامت ہے جو انسان اپنی محنت سے حاصل کرتا ہے۔

اس کے مقابلے میں خدا کا علم، جسے یہاں بغداد کے دریا دجلہ سے تشبیہ دی گئی ہے، ایک لامحدود، زندہ اور فیض بخش حقیقت ہے۔ یہ وہ علمِ لَدُنّی یا معرفت ہے جو عقل سے نہیں بلکہ خود کو مٹانے (محو) اور عشق سے حاصل ہوتا ہے۔

اس تمثیل کا مقصد یہ واضح کرنا ہے کہ انسان کا محدود علم اُسے روحانی گرداب سے نہیں بچا سکتا۔ نجات کے لیے ضروری ہے کہ وہ اپنے کوزے کو خدا کے دریا میں غرق کر دے اور اپنی ذات کی نفی کر کے اُس لامحدود علم سے سیراب ہو۔ یہ بیت رسمی علم پر باطنی معرفت کی برتری کو ظاہر کرتی ہے۔