Citește› Daftar 1› Povestea băcanului și a papagalului, și cum papagalul a vărsat ulei în magazin› Distih 289
M1:289 — در نماز و روزه و حجّ و زکات / با منافق مؤمنان در بُرد و مات
M1:289
شرحِ سروش — din prelegerile sale înregistrate despre Masnavi
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: در نماز و روزه و حج و زکات، مؤمنان و منافقان ظاهراً در یک بازیِ «بُرد و باخت» شریکاند. معنا: این بیت بیان میکند که اعمال عبادی ظاهریِ مؤمن و منافق ممکن است یکسان باشد، اما نیت و مقصدشان کاملاً متفاوت است و سرانجام هر یک نیز به گونهای دیگر رقم خواهد خورد.
شرح
در این بیت، مولانا پرده از حقیقتی بنیادین برمیدارد که در تار و پود هستی ساری است: تفاوت میان ظاهر و باطن. این همان مغالطهٔ مهلکی است که عامهٔ مردم را به گمراهی میکشاند؛ اینکه گمان میکنند صورتهای یکسان، سیرتهای یکسان دارند. در نماز و روزه و حج و زکات، مؤمن و منافق در یک میدان حضور دارند، اعمالی بظاهر یکسان انجام میدهند؛ اما این شباهت ظاهری، ابداً دلیل بر شباهت باطنی نیست. هر دو مهرهٔ شطرنج را حرکت میدهند، اما یکی در مسیر «بُرد» است و دیگری سرانجامش «مات» خواهد بود.
این تفاوت، در حقیقت، تمایز میان کارخانهٔ وجودی افراد است. مولانا با مثالهایی روشن این مسئله را واکاوی میکند: دو زنبور از یک گل میخورند، یکی نیش میشود و دیگری عسل؛ دو آهو از یک آبخور آب مینوشند، یکی سرگین میدهد و دیگری مشک ناب؛ دو نی از یک آب تغذیه میکنند، یکی تهی میماند و دیگری پُرشکر میشود. ماهیت مادهٔ ورودی یکسان است، اما طبع و سرشت دریافتکننده، محصولی کاملاً متفاوت میآفریند. اینجاست که میبینیم، «این خورد زاید همه بخل و حسد / آن خورد زاید همه عشق احد». غذایی که به آدمی میرسد، بسته به درون او، یا رذایل را تقویت میکند یا عشق و معرفت را. قرآن نیز میفرماید که آیاتش برای مؤمنین شفا و رحمت است، اما بر ظالمین جز خسران نمیافزاید؛ همان متن واحد، اما در طبعهای متفاوت، اثری متضاد دارد.
منظور مولانا از منافق در اینجا، کسی است که اعمال عبادی را نه از سر «نیاز» و شوق باطنی، بلکه از پی «استیض» و خودنمایی و ریا به جا میآورد. باطن او کژ است و این کژی، بر اعمال او نیز سایه میافکند. این پدیدهایست که میتوان آن را «بوزینهطبعی» نامید؛ تقلید بیبصیرت از ظواهر، بدون درک جوهر و روح عمل. کافران و منافقان، در جدال و مناقشه نیز، همچون بوزینگان مقلدند؛ در ظاهر به عمل پیامبران دست میزنند، اما از روح و هدف عمل بیخبرند. «این کند از امر و او بهر ستیز»؛ یکی با فرمان و نیت خالص الهی عمل میکند، دیگری به ستیز و مقابله برمیخیزد.
نیت و باطن است که به عمل ارزش میبخشد. همانگونه که «احمد و بوجهل در بتخانه رفتند»، اما نیت و سرشت این دو، مسیر و مقصدشان را دوگانه ساخت. یکی به حق نزدیک شد و دیگری دورتر. این تمایز میان صورت و سیرت، نه تنها در اعمال عبادی، بلکه در تمامی ساحات زندگی آدمی جاریست. در نهایت، هر کسی بر وفق طبع و نام خود، یعنی بر اساس باطن و نیت خویش، راه میرود و سرانجامش رقم میخورد؛ یکی به سوی مقام وصل میرود و دیگری به سوی دوری و خسران.
نکات کلیدی
- اعمال عبادی ظاهریِ مؤمن و منافق ممکن است یکسان باشد، اما نیت و مقصدشان کاملاً متفاوت است.
- تفاوت نه در عمل، بلکه در «کارخانهٔ وجودی» و طبع باطنی فرد است که ورودیهای یکسان را به خروجیهای متفاوت تبدیل میکند.
- «استیض» (خودنمایی و ریا) در اعمال عبادی منافق، ریشهٔ تفاوت با «نیاز» (صدق باطنی) مؤمن است.
- مولانا این تقلید بیبصیرت از ظواهر را «بوزینهطبعی» مینامد که بدون درک جوهر عمل، صرفاً ظاهر را کپی میکند.
- همانند غذا یا آیات قرآن، عمل یکسان در طبعهای مختلف میتواند نتیجهای کاملاً متضاد داشته باشد.
- سرانجام هر فرد، چه «بُرد» و چه «مات»، محصول نیت و باطن اوست، نه صرفاً ظاهر عملش.
Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11 d1-s23 · 03:32:00
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: In prayer and fasting, in Hajj and zakat, Believers and hypocrites are in the game of win and lose. Meaning: This verse highlights that outward acts of worship might appear identical for both the faithful and the hypocritical, yet their inner intentions and ultimate spiritual destinies are profoundly divergent.
Explanation
In this verse, Rumi unveils a fundamental truth woven into the fabric of existence: the distinction between appearance (form) and inner reality (essence). This is the very fallacy that leads many astray, the assumption that identical forms must entail identical essences. In prayer, fasting, Hajj, and zakat, the believer and the hypocrite seem to inhabit the same field, performing outwardly similar actions. Yet, this superficial resemblance in no way implies an inner congruence. Both move the chess pieces, but one is destined for a 'win' (burd), while the other's end is 'checkmate' (māt).
This difference, in essence, stems from the existential 'factory' of each individual. Rumi illuminates this with vivid analogies: two bees feed from the same flower, one yields a sting, the other honey; two deer drink from the same water source, one produces dung, the other pure musk; two reeds absorb the same water, one remains hollow, the other becomes sweet with sugar. The raw input may be identical, but the inherent nature and disposition (ṭabʿ) of the recipient produce vastly different outcomes. Here we see: "This one consumes, giving rise to envy and greed; that one consumes, giving rise to naught but Divine love." The sustenance an individual receives, depending on their inner state, either reinforces vices or nurtures love and gnosis. The Quran itself states that its verses are healing and mercy for believers, but only increase the loss of the unjust; the same text, in different dispositions, yields opposite effects.
Rumi's "hypocrite" here is one who performs acts of worship not out of genuine "need" (niyāz) and inner longing, but for "ostentation" (istiʿẓāʾ) and show. Their inner being is crooked, and this crookedness casts a shadow over their actions. This phenomenon can be termed 'monkey-like imitation' (būzīna-ṭabʿī): a blind imitation of external forms without grasping the essence and spirit of the act. Disbelievers and hypocrites, even in their disputes and contentions, are like mimicking apes; they outwardly engage in actions resembling those of prophets, but remain ignorant of the spirit and purpose behind the act. "This one acts by command, that one for strife"; one acts with pure divine intention, the other rises in contention and opposition.
Intention and inner reality are what imbue an action with value. Just as "Ahmad and Abu Jahl went to the idol-temple," their intentions and essences forged divergent paths and destinations. One drew closer to Truth, the other further away. This distinction between form and essence permeates not only acts of worship but all spheres of human life. Ultimately, each individual walks and fulfills their destiny according to their inner disposition and 'name'—their true essence and intention—one heading toward reunion, the other toward distance and loss.
Key takeaways
- Outward acts of worship, like prayer and Hajj, may appear identical for believers and hypocrites, but their intentions and ultimate destinies are fundamentally different.
- The distinction lies not in the act itself, but in the individual's 'existential factory' or inner disposition (ṭabʿ), which transforms identical inputs into divergent outputs.
- The hypocrite's motivation for worship is istiʿẓāʾ (ostentation/show), contrasting sharply with the believer's genuine niyāz (spiritual need/sincerity).
- Rumi labels this blind imitation of external forms without grasping the essence as 'monkey-like' (būzīna-ṭabʿī).
- Just as food or Quranic verses yield different results in different temperaments, the same action can produce entirely contradictory outcomes based on inner state.
- Each individual's ultimate fate, be it 'win' (burd) or 'checkmate' (māt), is a consequence of their intention and inner reality, not merely the outward appearance of their actions.
Sources: d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11 d1-s23 · 03:32:00
به زبانِ تو — Limba ta · AI
Bait ini menyatakan bahwa amal ibadah lahiriah seorang mukmin dan seorang munafik bisa jadi tampak sama, tetapi niat dan tujuan akhir mereka sangat berbeda, dan nasib masing-masing pun akan ditentukan secara berbeda pula.
Dalam bait ini, Rumi menyingkap sebuah hakikat mendasar yang terjalin dalam tenunan wujud: perbedaan antara lahir dan batin. Inilah kekeliruan fatal yang menyesatkan banyak orang; mereka mengira bahwa rupa yang sama berarti sifat yang sama. Dalam salat, puasa, haji, dan zakat, orang mukmin dan munafik berada di satu arena, melakukan amalan yang secara lahiriah tampak serupa. Namun, kemiripan lahiriah ini sama sekali bukan pertanda kesamaan batiniah. Keduanya sama-sama menggerakkan bidak catur, tetapi yang satu berada di jalur "menang" (burd), sementara yang lain akan berakhir "skakmat" (māt).
Perbedaan ini, pada hakikatnya, bersumber dari "pabrik eksistensial" setiap individu. Rumi menjelaskannya dengan kiasan yang gamblang: dua lebah makan dari bunga yang sama, yang satu menghasilkan sengat, yang lain madu; dua kijang minum dari sumber air yang sama, yang satu mengeluarkan kotoran, yang lain kesturi murni. Bahan bakunya sama, tetapi tabiat dan fitrah si penerima menciptakan hasil yang sama sekali berbeda. Di sinilah kita melihat, "Yang ini makan, lahirlah kikir dan dengki; yang itu makan, lahirlah cinta pada Yang Maha Esa." Makanan yang masuk ke dalam diri manusia, bergantung pada batinnya, bisa jadi memperkuat sifat tercela atau justru menumbuhkan cinta dan makrifat.
Yang Rumi maksud dengan "munafik" di sini adalah orang yang melakukan ibadah bukan karena "kebutuhan" (niyāz) dan kerinduan batin, melainkan demi "pamer" (istīẓāʾ) dan ria. Batinnya bengkok, dan kebengkokan ini membayangi amalannya. Fenomena ini dapat disebut sebagai "bertabiat kera" (būzīna-ṭabʿī): meniru lahiriah secara buta tanpa memahami esensi dan ruh dari amalan tersebut. Orang kafir dan munafik, dalam perdebatan mereka pun, layaknya kera peniru; secara lahiriah mereka melakukan perbuatan para nabi, tetapi mereka abai terhadap ruh dan tujuannya. "Yang ini berbuat karena perintah, yang itu demi berseteru." Yang satu beramal dengan perintah dan niat ilahi yang tulus, yang lain bangkit untuk menentang dan melawan.
Niat dan batinlah yang memberi nilai pada amalan. Pada akhirnya, setiap orang berjalan dan takdirnya ditentukan sesuai dengan tabiat dan "nama"-nya—yakni, berdasarkan batin dan niatnya. Yang satu melangkah menuju maqam penyatuan, yang lain menuju keterasingan dan kerugian.
- بُرد و مات
- Menang dan skakmat. Istilah dari permainan catur yang digunakan Rumi untuk melambangkan hasil akhir yang berbeda (kemenangan spiritual bagi mukmin, kekalahan bagi munafik) dari amalan yang tampak sama.
- منافق
- Orang munafik. Dalam konteks ini, bukan hanya orang yang menyembunyikan kekafiran, tetapi lebih luas lagi, siapa pun yang melakukan ibadah karena ria dan pamer, bukan karena kebutuhan spiritual yang tulus.
- مؤمنان
- Orang-orang beriman. Mereka yang beribadah dengan niat yang tulus dan kerinduan batiniah kepada Tuhan.
این بیت بیان میکند که اعمال عبادی ظاهری مؤمن و منافق ممکن است یکسان به نظر برسد، اما نیت و سرانجامشان کاملاً متفاوت است؛ یکی به پیروزی میرسد و دیگری به شکست.
در این بیت، مولانا پرده از حقیقتی بنیادین برمیدارد: تفاوت میان ظاهر و باطن. این همان خطای بزرگی است که بسیاری را به گمراهی میکشاند؛ یعنی گمان میکنند صورتهای یکسان، سیرتهای یکسان نیز دارند. در عباداتی چون نماز، روزه، حج و زکات، مؤمن و منافق در یک میدان حضور دارند و اعمالی ظاهراً یکسان انجام میدهند. اما این شباهت ظاهری، هرگز به معنای شباهت باطنی نیست. هر دو مهرهٔ شطرنج را حرکت میدهند، اما یکی در مسیر «بُرد» است و دیگری سرانجامش «مات» خواهد بود.
این تفاوت، در حقیقت، به «کارخانهٔ وجودی» افراد بازمیگردد. مولانا با مثالهایی روشن این مسئله را میشکافد: دو زنبور از یک گل مینوشند، اما یکی نیش میسازد و دیگری عسل؛ دو آهو از یک چشمه آب مینوشند، اما یکی پشکل تولید میکند و دیگری مشک ناب. مادهٔ ورودی یکسان است، اما طبع و سرشت دریافتکننده، محصولی کاملاً متفاوت میآفریند. به همین ترتیب، اعمال عبادی نیز بسته به باطن فرد، نتایج متضادی به بار میآورند.
منظور مولانا از «منافق» در اینجا کسی است که اعمال عبادی را نه از سر «نیاز» و شوق درونی، بلکه از روی «ستیض» و ریاکاری انجام میدهد. باطن او کج است و این کجی، بر تمام اعمالش سایه میافکند. مولانا این رفتار را «بوزینهطبعی» مینامد: تقلیدی کورکورانه از ظواهر، بدون درک جوهر و روح عمل. مؤمن از روی فرمان و با نیت خالص الهی عمل میکند، اما منافق برای ستیزهجویی و خودنمایی به همان عمل دست میزند. در نهایت، این نیت و باطن است که به عمل ارزش میبخشد و سرنوشت هر فرد را، چه پیروزی و چه شکست، رقم میزند.
- بُرد و مات
- اصطلاحی در بازی شطرنج به معنای پیروزی و شکست؛ در اینجا کنایه از سرانجام و عاقبت کار است.
- منافق
- کسی که در ظاهر خود را مؤمن نشان میدهد اما در باطن کافر است؛ دورو.
Discuție — Întreabă despre acest distih — răspuns din Masnavi, cu fiecare vers citat
Conversația ta rămâne pe acest dispozitiv, dacă nu o distribui.
Ce au întrebat cititorii0
Nicio întrebare distribuită încă — a ta ar putea fi prima.