M1:519 — مر جمادی را کند فضلش خبیر / عاقلان را کرده قهرِ او ضریر

مولانا در این بخش از مثنوی، پس از ستایش جود و بخشش بی‌کران الهی که حتی به خاک و جمادات نیز امانت‌داری و آگاهی می‌بخشد، به وجه دیگر قدرت او، یعنی «قهر» الهی، اشاره می‌کند. این بیت یک تقابل هنری و معنایی عمیق را به تصویر می‌کشد:

• فضل الهی: لطف و کرم خداوند چنان قدرتمند است که می‌تواند قوانین طبیعت را دگرگون کند و به یک شیء بی‌جان (جماد) مانند خاک یا سنگ، نوعی آگاهی و خبرگی ببخشد. این اشاره به ابیات قبل است که خاک را «امین» و پذیرای دانه‌ها می‌خواند.

• قهر الهی: در مقابل، قدرت و غلبهٔ خداوند (قهر) می‌تواند عاقل‌ترین و هوشمندترین انسان‌ها را از درک حقیقت محروم و نابینا (ضریر) سازد. «عقل» که بزرگترین موهبت انسانی پنداشته می‌شود، در برابر ارادهٔ الهی هیچ استقلالی ندارد و اگر خداوند اراده کند، همین عقل حجاب راه می‌شود.

نکتهٔ اصلی این است که وجود و آگاهی، یا کوری و جهل، صفات ذاتی موجودات نیستند، بلکه تجلی فضل یا قهر خداوند هستند. این دیدگاه، انسان را از غرور به عقل و دانش خود باز می‌دارد و او را به منشأ اصلی تمام توانایی‌ها، یعنی خداوند، متوجه می‌سازد. در منطق عرفانی مولانا، یک سنگ آگاه به امر الهی، از یک عاقل مغرور و نابینا به حقیقت، برتر است.