قرائت› دفتر ۳› بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیلبچگان› بیت ۱۱۱
M3:111 — آب و روغن نیست مر روپوش را / راه حیلت نیست عقل و هوش را
M3:111
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
در برابر حقیقت مرگ و حسابرسی الهی، هیچگونه ظاهرسازی، پنهانکاری یا ترفند عقلانی کارساز نیست و نمیتوان حقیقت باطن خود را پوشاند.
این بیت در ادامهٔ داستان فیلبچگان و انتقام مادرشان بیان میشود. مولانا تمثیل مادرِ فیل را که با بوییدن دهانها قاتل فرزندش را پیدا میکند، به عرصهٔ حقیقت بزرگتر، یعنی حسابرسی الهی، تعمیم میدهد. همانطور که هیچکس نمیتوانست با شستن دهان یا بهانهای دیگر، بوی کباب را از نفس خود پنهان کند، در پیشگاه خداوند نیز نمیتوان گناهان و نیات درونی را پنهان کرد.
عبارت «آب و روغن» کنایه از هرگونه تلاش برای ظاهرسازی، توجیه و فریبکاری است؛ کارهایی که برای بهتر نشان دادن ظاهر امور انجام میشود. مولانا میگوید در آن لحظهٔ خطیر که حقیقت آشکار میشود—چه در قبر با سؤال منکر و نکیر و چه در برابر خداوند—این «روپوش»ها و نقابها فرو میریزند.
مصراع دوم تأکید میکند که حتی زیرکی، هوش و «عقل» جزئی که انسان برای حل مشکلات دنیوی و فریب دیگران به کار میگیرد، در آنجا کاملاً بیفایده است. راه هرگونه «حیلت» و چارهاندیشی بسته است. این بیت هشداری است به کسانی که به زرنگی خود مغرورند و گمان میکنند میتوانند با پنهانکاری از عواقب اعمالشان، بهویژه حقالناس (مانند غیبت بندگان خدا که در ابیات قبل ذکر شد)، بگریزند.
- مَر ... را
- حرف اضافه به معنی «برایِ»؛ در فارسی قدیم رایج بوده است.
- روپوش
- پوشش، سرپوش، کنایه از پنهانکاری و ظاهرسازی.
- حیلت
- حیله، ترفند، چارهجویی از روی فریب.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.