قرائت› دفتر ۴› بخش ۸۹ - در بیان آنک وهم قلب عقلست و ستیزهٔ اوست بدو ماند و او نیست و قصهٔ مجاوبات موسی علیهالسلام کی صاحب عقل بود با فرعون کی صاحب وهم بود› بیت ۲۲۹۸
M4:2298 — عقل ضد شهوتست ای پهلوان / آنک شهوت میتند عقلش مخوان
M4:2298
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
عقل حقیقی در تضاد کامل با شهوت و امیال نفسانی قرار دارد؛ بنابراین، آن نیرویی که در خدمت شهوت باشد، عقل نیست، بلکه چیز دیگری است.
مولانا در این بخش، به تعریف و تمایز میان «عقل» و «وهم» میپردازد. او عقل را نیرویی الهی و نورانی معرفی میکند که ذاتاً با شهوت و امیال نفسانی سر ستیز دارد. شهوت، که شامل تمام خواستههای حیوانی و دنیوی است، انسان را به سوی پستی و خودپرستی میکشاند، در حالی که عقل او را به سوی تعالی و حقیقت دعوت میکند.
بنابراین، معیار اصلی برای تشخیص عقل حقیقی از بدل آن (که مولانا آن را «وهم» مینامد) همین است: آیا این نیرو در خدمت نفس است یا در برابر آن میایستد؟ اگر قوهای در انسان، هرچقدر هم هوشمند و زیرک به نظر برسد، صرفاً ابزاری برای رسیدن به خواستههای نفسانی و ارضای شهوات باشد، آن را نباید با عقل اشتباه گرفت. این همان «وهم» است که ظاهری شبیه عقل دارد اما کارکردش دقیقاً برعکس است. در ادامه، مولانا فرعون را نمونهی کامل صاحب «وهم» و موسی (ع) را نماد «عقل» الهی معرفی میکند.
- پهلوان
- در اینجا به معنی سالک، جوانمرد، ای انسانِ در میدانِ مبارزه با نفس
- میتَنَد
- میبافد، میسازد، برپا میکند
- مَخوان
- صدا نزن، ننام، به حساب نیاور
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.