M5:3087 — آن دروگر حاکم چوبی بود / وآن مصور حاکم خوبی بود

مولانا در این بخش از مثنوی، در حال بحث دربارهٔ مسئلهٔ پیچیدهٔ جبر و اختیار است. او استدلال می‌کند که انسان دارای اختیار است، اما این اختیار در برابر اختیار مطلق خداوند قرار دارد. برای روشن کردن این مفهوم، او به مقایسه‌ای دست می‌زند.

همان‌طور که یک نجار (دروگر) بر چوبی که در دست دارد کاملاً مسلط است و هر شکلی که بخواهد به آن می‌دهد، و همان‌طور که یک نقاش (مصور) بر «زیبایی» که خلق می‌کند حاکم است و آن را آن‌گونه که می‌خواهد به تصویر می‌کشد، انسان نیز بر اشیاء و موجودات بی‌جان (جمادات) قدرت و حاکمیت دارد. این قدرت، نمونهٔ کوچکی از «اختیار» است.

این بیت و بیت بعدی (که به آهنگر و بنّا اشاره دارد) مقدمه‌ای هستند برای بیان یک نکتهٔ کلیدی: اگر اختیار ما در برابر جمادات این‌چنین روشن است، پس چگونه می‌توان قدرت خداوند بر «اختیار» ما را انکار کرد؟ خداوند، بدون نیاز به ابزار، بر اراده و اختیار ما حاکم است، همان‌گونه که نجار بر چوبش. اما این حاکمیت الهی، اختیار انسان را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در بر می‌گیرد و جهت می‌دهد.