M5:3099 — جهد کن کز جام حق یابی نوی / بی‌خود و بی‌اختیار آنگه شوی

این بیت در میانهٔ بحثی طولانی دربارهٔ جبر و اختیار آمده است. مولانا در اینجا به کسانی که با بهانهٔ تقدیر و سرنوشت از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کنند، پاسخ می‌دهد. او می‌گوید بی‌اختیاری‌ای که عارفان از آن دم می‌زنند، با بی‌عملی و سستیِ جبری‌مذهبان کاملاً متفاوت است.

بی‌اختیاری حقیقی، یک مقام و مرتبهٔ معنوی است که پس از مجاهدت و کوشش فراوان به دست می‌آید. سالک با اختیار خود تلاش می‌کند (جهد کن) تا از «جام حق» سرمست شود. این جام، نماد عشق الهی، معرفت و فنا شدن در ذات اوست. وقتی انسان از این شراب روحانی نوشید و به «مستی» رسید، آنگاه است که اختیار جزئی او در ارادهٔ کلی خداوند محو می‌شود. در این حالت، او دیگر از خود اراده‌ای ندارد و هرچه می‌کند، خواست و فعل حق است که از طریق او جاری می‌شود.

بنابراین، مولانا میان دو نوع بی‌اختیاری تمایز قائل می‌شود: یکی بی‌اختیاری دروغین که بهانه‌ای برای گناه و تنبلی است و دیگری بی‌اختیاری راستین که ثمرهٔ کوشش و سلوک معنوی است. او خطاب به جبری‌مسلکان می‌گوید: شما که هنوز در ابتدای راه هستید و طعم آن مستی را نچشیده‌اید، حق ندارید ادعای بی‌اختیاری کنید. ابتدا با همین اختیار خود تلاش کن تا به آن مقام برسی، آنگاه معذور خواهی بود.