قرائت› دفتر ۵› بخش ۲۴ - در بیان آنک هیچ چشم بدی آدمی را چنان مهلک نیست کی چشم پسند خویشتن مگر کی چشم او مبدل شده باشد به نور حق که بی یسمع و بی یبصر و خویشتن او بیخویشتن شده› بیت ۴۹۸
M5:498 — که بلغزد کوه از چشم بدان / یزلقونک از نبی بر خوان بدان
M5:498
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
Bahkan orang sekuat gunung seperti Nabi Muhammad pun bisa goyah oleh tatapan jahat, sebagaimana diperingatkan dalam Al-Quran.
Rumi menegaskan betapa dahsyatnya kekuatan tatapan jahat atau ‘ain (mata dengki). Ia menggunakan citra gunung—simbol kekuatan, kekokohan, dan keteguhan—untuk menggambarkan bahwa bahkan sesuatu yang paling stabil pun dapat tergelincir karenanya.
Untuk membuktikan pernyataannya, Rumi merujuk langsung pada pengalaman Nabi Muhammad. Ia mengutip sepenggal ayat Al-Quran, yuzliqūnaka ("mereka benar-benar menggelincirkanmu [dengan pandangan mata mereka]"), dari Surah Al-Qalam ayat 51. Menurut riwayat, ayat ini turun setelah kaum kafir Quraisy mencoba mencelakai Nabi dengan tatapan dengki mereka, yang konon membuatnya tersandung di jalan. Dengan mengaitkan peristiwa ini, Rumi menunjukkan bahwa jika seorang Nabi yang sekukuh gunung saja bisa terpengaruh, maka orang biasa harus jauh lebih waspada terhadap kekuatan merusak dari kedengkian, baik dari orang lain maupun dari dalam diri sendiri.
- یزلقونک
- Transliterasi dari *yuzliqūnaka*, sepenggal kata dari ayat Al-Quran (68:51) yang berarti "mereka benar-benar menggelincirkanmu". Dalam konteks ini, merujuk pada upaya orang-orang kafir untuk mencelakai Nabi Muhammad dengan tatapan dengki mereka.
- چشم بدان
- Secara harfiah, "mata orang-orang jahat". Istilah ini merujuk pada 'ain atau "mata jahat"—tatapan yang dipenuhi kedengkian atau niat buruk yang diyakini dapat menyebabkan celaka.
- بلغزد
- Ia tergelincir, terpeleset, atau goyah. Kata ini digunakan untuk menggambarkan dampak fisik dari tatapan jahat, yang mampu menggoyahkan sesuatu yang sekukuh gunung.
این بیت میگوید که نیروی چشم زخم آنقدر زیاد است که میتواند حتی کوهی را به لغزش وادارد و برای اثبات این موضوع، به آیهای از قرآن اشاره میکند که دربارهٔ چشم زدن کافران به پیامبر اسلام نازل شده است.
مولانا در این بخش از مثنوی، دربارهٔ قدرت ویرانگر «چشم زخم» و «نگاه بد» سخن میگوید. او برای نشان دادن شدت تأثیر این نیروی منفی، مثالی اغراقآمیز اما گویا میآورد: حتی کوه با تمام استواری و عظمتش، ممکن است از نگاه بدخواهانهٔ انسانهای پلید بلغزد و فرو بریزد.
برای اینکه این ادعا صرفاً یک مبالغهٔ شاعرانه به نظر نرسد، مولانا بلافاصله یک سند محکم و معنوی ارائه میدهد. او خواننده را به قرآن ارجاع میدهد و از او میخواهد که آیهٔ «یُزْلِقُونَکَ» را بخواند. این اشاره به آیهٔ ۵۱ سورهٔ قلم است: «وَ إِنْ یَکادُ الَّذینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ» (و همانا نزدیک است کافران هنگامی که قرآن را میشنوند، با چشمانشان تو را به لغزش درآورند). در این آیه، خداوند به پیامبرش هشدار میدهد که نگاههای کینهتوزانه و حسودانهٔ کافران چنان قدرتی دارد که میخواهد او را از راه به در کند و به زمین بزند.
بنابراین، مولانا با پیوند زدن لغزش کوه به لغزش پیامبر، استدلال میکند که اگر استوارترین انسان، یعنی پیامبر که همچون کوهی از ثبات بود، در معرض چنین خطری قرار داشت، پس قدرت چشم زخم یک واقعیت معنوی انکارناپذیر است و باید آن را جدی گرفت.
- یزلقونک
- بخشی از آیه ۵۱ سوره قلم در قرآن است به معنی «تا تو را به لغزش درآورند» یا «با چشمهایشان تو را نابود کنند».
- بلغزد
- لغزش پیدا کند، سُر بخورد، از جای خود تکان بخورد.
- بدان
- (در مصرع اول) انسانهای بد، افراد شرور. (در مصرع دوم) فعل امر به معنی «آگاه باش».
- نبی
- پیامبر، در اینجا منظور حضرت محمد (ص) است.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.