Čitaj Knjiga 6 Odbijanje emira tog argumenta sa fatalističkom sumnjom i kraljev odgovor njima Bejt 406

M6:406 — هم‌چو ابلیسی که گفت اغویتنی / تو شکستی جام و ما را می‌زنی

هم‌چو ابلیسی که گفت اغویتنیتو شکستی جام و ما را می‌زنی
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M6:406

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: مانند ابلیسی که گفت: «تو مرا گمراه کردی!»، [می‌گویی] تو خود جام را شکستی و اکنون ما را [بر آن] می‌زنی؟ معنا: این بیت، پرسش ستیزه‌جویانهٔ ابلیس از خداوند را بیان می‌کند که چرا او را بابت گناهش مجازات می‌کند، در حالی که (به زعم ابلیس) خدا خود او را گمراه کرده و اختیارش را شکسته است.

شرح

این بیت، از زبان ابلیس، در دفتر ششم مثنوی آمده و در بستر بحث عمیق و پرچالش «جبر و اختیار» قرار دارد. مولانا در این بیت، و در این دفتر، بر خلاف برخی اشاراتِ احتمالی در دفترهای پیشین که می‌توانستند به جبر بینجامند، قاطعانه به دفاع از اختیار برمی‌خیزد. او در اینجا، تفاوت بنیادیِ رویکرد آدم و ابلیس را پس از گناه به تصویر می‌کشد.

از یک سو آدم را داریم که با اعترافِ "ربَّنا ظَلمنا انفسنا"، مسئولیت گناه خود را بر عهده می‌گیرد و توبه می‌کند. این نشانه‌ای آشکار از اعتقاد به اختیار است. از سوی دیگر، ابلیس با وقاحت می‌گوید: "أغوَیتَنِي"؛ یعنی تو مرا گمراه کردی، تقصیر تو بود. این بیت، ادامهٔ همین منطق ابلیسی است که می‌گوید: "تو شکستی جام و ما را می‌زنی." این یعنی: «تو (خداوند) خود جام اختیار یا سرشت مرا شکستی، مرا به بیراهه کشاندی، و حالا بابت عملی که خودت باعثش بودی، ما را مجازات می‌کنی؟» این اتهامی است به بی‌عدالتی خداوند، با فرض اینکه انسان اختیاری از خود ندارد و فقط مجری قضا و قدر الهی است.

من، در جای دیگری، به این نکته اشاره کرده‌ام که مولانا در دفتر اول، در همین داستان آدم و ابلیس، موضعی دیگرگونه اتخاذ کرده بود. در آنجا، او معتقد بود که آدم گرچه در دل می‌دانست خداوند مسبب گناه اوست، اما "ادب نگه داشت" و به زبان نگفت "تو کردی"، بلکه گفت "ما به خودمان ستم کردیم". این را مولانای دفتر اول، نشانهٔ ادب و نجابت آدم می‌دانست و می‌فرمود که خداوند هم "پاس آن ادب" را داشت. اما این نگاه، به نظرم با آموزه‌های خود مولانا در باب "ادب باطنی" و "ادب ظاهری" در تضاد است. ادب حقیقی، آن است که درون و بیرون یکسان باشد، و نه آنکه در دل چیزی بگذرد و به زبان چیز دیگر گفته شود. مولانای دفتر ششم اما، این "ادب ظاهری" را کنار می‌گذارد و موضعی قاطعانه در دفاع از اختیار می‌گیرد.

اقبال لاهوری، با هوشمندی تمام، متوجه این غفلت در میان برخی عارفان شد که تنها به "قدرت قاهرهٔ" خداوند می‌نگرند و "اختیار" او را، که به انسان نیز افاضه شده، از یاد می‌برند. مولانا خود می‌گوید: "خلق ما بر صورت خود کرد حق"؛ پس اگر خداوند مختار است، ما نیز به میزان خود، مختاریم. این تردیدها و دودلی‌های ما در انتخاب میان دو کار، خود گواه روشنی بر اختیار ماست. اگر دست و پای کسی بسته باشد، هرگز دچار تردید نمی‌شود که "این کنم یا آن کنم؟"

در نهایت، نفی اختیار، نفی خود است. وقتی انسان می‌گوید "من نکردم، بلکه عاملی دیگر کرد"، در واقع "خود" را از میان برمی‌دارد و خویشتن را به عدم می‌فروشد. اما "خود"، همان "من"ی است که میان صد عامل دیگر، عاملیتِ هزار و یکم است. این بیت ابلیسی، نمونه‌ای از همین انکار خویشتن است؛ چشم یک‌سویهٔ "اعور" بودن، که تنها قضای الهی را می‌بیند و جهد و کوشش بنده را نادیده می‌انگارد.

نکات کلیدی

  • دفتر ششم مثنوی، قاطعانه به دفاع از اختیار برمی‌خیزد و موضعی روشن در برابر جبرگرایی دارد.
  • ابلیس، با استناد به "أغوَیتَنِي"، گناه خود را به خدا نسبت می‌دهد و به بی‌عدالتی او اتهام می‌زند.
  • تفاوت آدم و ابلیس در این بیت، تفاوت میان مسئولیت‌پذیری (آدم) و فرافکنی (ابلیس) است.
  • در نگاه دکتر سروش، دیدگاه مولانای دفتر اول درباره "ادب" آدم در مقابل خدا، با آموزه‌های دیگر او در تضاد است.
  • تردید و توانایی انتخاب میان دو گزینه، گواهی روشن بر وجود اختیار در انسان است.

Sources: d6-s10 · 00:20:56 d6-s10 · 00:21:59 d6-s10 · 00:28:38 d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:35:06

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.