Lesen Buch 1 Die Erläuterung, dass die Tötung und Vergiftung des Goldschmieds auf göttliche Anweisung erfolgte und nicht aus persönlicher Neigung oder falschem Urteil Vers 247

M1:247 — تو قیاس از خویش می‌گیری ولیک / دور دور افتاده‌ای بنگر تو نیک

تو قیاس از خویش می‌گیری ولیکدور دور افتاده‌ای بنگر تو نیک
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M1:247

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو (ای انسان) اعمال و حکمت الهی را از منظر محدود خودت می‌سنجی و قیاس می‌گیری، اما از حقیقتِ غایی و باطنیِ آن بسیار دور افتاده‌ای؛ پس نیکو بنگر و تأمل کن! معنا: این بیت به انسان هشدار می‌دهد که افعال حق تعالی را از دیدگاه محدود و خودمحورِ بشری خود قیاس نکند، چرا که این قیاس‌ها او را از درک حکمت حقیقی و ژرفای اعمال الهی باز می‌دارد و به گمراهی می‌کشاند.

شرح

این بیت، «تو قیاس از خویش می‌گیری ولیک / دور دور افتاده‌ای بنگر تو نیک»، یکی از عمیق‌ترین هشدارهای مولانا به بشریت و نقدی صریح بر «قیاس به نفس» در فهم پدیده‌ها، به‌ویژه در درک افعال حق تعالی است. من همواره تأکید کرده‌ام که فهم مثنوی، فهمی جامع می‌خواهد؛ از جمله فهم این نکته کلیدی که ما نباید اعمال حق را با معیارهای ناقص و بشری خود بسنجیم.

مولانا در این بخش از مثنوی، ضمن نقد مداحی و چاپلوسی که انسان را به فرعون‌صفت شدن می‌کشاند («از وفور مدح‌ها فرعون شد»)، به «طبیب الهی» اشاره می‌کند که گاهی با "قهر" و "جبر" ظاهر می‌شود، اما این قهر، در باطن، عین لطف و رحمت است. مثالی که مولانا می‌آورد، حکیمانه است: مادری مشفق، فرزندش را به تیغ حجّام (سَرَتَراش و خونگیر) می‌سپارد تا برای سلامتی‌اش خون بگیرد؛ کودک از درد می‌گرید، اما مادر خرسند است زیرا عاقبتِ این رنج را می‌داند. اینجا، کودک «قیاس از خویش می‌گیرد»؛ درد فعلی را معیار می‌بیند و از حکمت پنهان بی‌خبر است.

خطاب «تو قیاس از خویش می‌گیری» مستقیماً به همین خطای ادراکی ماست. ما انسان‌ها عادت کرده‌ایم که هر چیز را بر اساس فهم، انگیزه‌ها، منافع و محدودیت‌های خودمان تعبیر کنیم. وقتی به جهان، به حوادث، یا به افعال خدا می‌نگریم، ناخودآگاه خودمان را در مرکز قرار می‌دهیم و بر این اساس حکم صادر می‌کنیم. این «خود»، حجابی ضخیم بر چشم جان ما می‌کشد.

آن‌گاه مولانا با قاطعیت می‌گوید: «دور دور افتاده‌ای». یعنی با این قیاس‌های بشری، تو از حقیقتِ امر، از باطنِ افعال، و از حکمتِ غاییِ کنش‌های الهی، فاصله‌ای بسیار زیاد گرفته‌ای. این «دور افتادگی» هم جسمانی نیست، بلکه دوری معرفتی و شهودی است. تو در بند خودبینی و خودمحوری‌ات اسیر شده‌ای و نمی‌توانی از منظر الهی یا حتی از منظر یک حکیم کل‌نگر، به مسائل بنگری. این خطایی است که بسیاری از فلاسفه غربی، از جمله کانت، آن را در قالب محدودیت‌های ادراک بشری و ناتوانی ما در شناخت نومن (شیء فی نفسه) مطرح کرده‌اند، اما مولانا پیش از آن‌ها با زبانی شاعرانه و عارفانه به این محدودیت معرفتی اشاره می‌کند.

پایان بیت، یک فرمان است، یک دعوت است: «بنگر تو نیک». یعنی دیده‌ات را بشوی، قیاس‌های نفسانی را کنار بگذار، و با چشم بصیرت، با نگاهی که از خودبینی رها شده باشد، به جهان و افعال آن بنگر. این نگاه «نیک»، نگاهی است که ظاهرِ قهر را باطنِ لطف می‌بیند، رنج موقت را بذر سعادت ابدی می‌یابد، و هر چیز را در جایگاه خود، مکمل یک طرح بزرگ‌تر و حکیمانه می‌یابد.

این بیت، در واقع، عصاره‌ای از حکمت معنوی مولاناست: رهایی از خویشتن، برای رسیدن به بینشی عمیق‌تر و جامع‌تر. همان‌طور که در ابتدای مثنوی فرمود: «بشنو این نی چون شکایت می‌کند / از جدایی‌ها حکایت می‌کند»، اینجا نیز، ما را به شنیدنی عمیق‌تر و دیدنی دقیق‌تر فرا می‌خواند تا از سطحِ شکایتِ قیاس‌گرانه خودمان فراتر رویم و حکایتِ پنهانِ عالم را دریابیم و از «خود» و «قیاس خود» رها شویم.

نکات کلیدی

  • اعمال الهی را با معیارهای محدود بشری قیاس نکنید؛ چنین سنجشی ما را از حقیقت دور می‌اندازد.
  • آنچه در ظاهر قهر می‌نماید، ممکن است در باطن عین لطف و حکمتی برای خیر والاتر باشد.
  • برای درک حقیقت، باید از خودبینی و خودمحوری رها شد و با چشمی بصیرت‌جو نگریست.
  • این بیت نقدی بر خطای شناختی انسان در فرافکنی انگیزه‌های خود بر افعال هستی و خالق آن است.
  • بینش عمیق‌تر مستلزم رهایی از «قیاس از خویش» و تأمل در حکمت‌های پنهان است.

Sources: d1-s21 · 01:09:00

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.