Lesen Buch 6 Das Wunder des Propheten Hūd (Friede sei mit ihm) zur Rettung der Gläubigen seiner Umma beim Herabkommen des Windes Vers 2244

M6:2244 — چون الف از خود فنا شد مکتنف / بی و سین بی او همی‌گویند الف

چون الف از خود فنا شد مکتنفبی و سین بی او همی‌گویند الف
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:2244

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که الف از خودیِ خویش محو گشت و پوشیده شد، «ب» و «س» بدون حضور صوری او، همچنان الف را بر زبان می‌آورند. معنا: این بیت به تمثیلی از مفهوم «فنا فی الله» اشاره دارد؛ همان‌طور که حرف الف در کلمه «بسم» از نظر نوشتاری حذف می‌شود اما در تلفظ همچنان حضور دارد، سالک نیز با فنای خودیِ خویش، به بقای حق می‌رسد.

شرح

این بیت، از ظریف‌ترین و درخشان‌ترین تمثیل‌هایی است که مولانا برای شرح دشوارِ «فنا» و «وحدت» به دست می‌دهد. پیش از این سخن از «آتش وحدت» رفت که چگونه هر کثرت و خیال را می‌سوزاند و هیچ را به جز «وجه الله» باقی نمی‌گذارد، و اینک مولانا به نمونه‌ای ملموس از همین اصل در عالم الفاظ اشاره می‌کند.

من معتقدم، مولانا در اینجا نگاهی مبتکرانه به شیوه نگارش «بسم الله الرحمن الرحیم» افکنده است. ما می‌دانیم که کلمه «اسم» (اِسْم) با الف آغاز می‌شود، اما در ترکیب «بِاسْمِ» (که به اختصار «بسم» نوشته می‌شود) آن الف حذف می‌شود. در واقع، الف از نظر صوری «فنا» شده، یعنی از خودیِ نوشتاری‌اش رخت بربسته و «مکتنف» (پوشیده) گشته است.

اما آیا این به معنای عدم وجود آن الف است؟ بی‌تردید نه. وقتی «بسم» را می‌خوانیم، همچنان آن صدای الف را در آن می‌شنویم. «ب» و «س» ِ بدون الفِ ظاهری، همچنان «الف» را در خود دارند و آن را به گوش می‌رسانند. این پدیده‌ای‌ست که من آن را «حضور در غیاب» می‌نامم. چیزی که از نظر شکلی زایل گشته، از حیث معنا و کارکرد عمیقاً حاضر و نافذ است.

مولانا با این تمثیل، مسیر سالک را روشن می‌کند. سالک باید «در وجوه و وجه او رو خرج شو»؛ یعنی خودیِ محدود و کثرت‌بخش خویش را در وجه خداوند محو کند. این فنا، نابودی محض نیست، بلکه ارتقا از وجود صوری و جداگانه به حضوری یکپارچه و عمیق‌تر است. «الف» با فنای صوری خود، نه تنها نیست نمی‌شود، بلکه به شکلی ریشه‌ای‌تر و فراگیرتر در بستر «بسم» جریان می‌یابد. این، درس بزرگ مثنوی است: کثرت‌ها باید در آتش وحدت بسوزند تا ذات یکتای هستی، بی‌پرده رخ بنماید.

نکات کلیدی

  • فنا عین بقاست: نابودیِ صورت و خودیِ محدود، به معنای حضور و بقای عمیق‌تر در حقیقت واحد است.
  • حضور در غیاب: همچون الفِ ناپیدا در «بسم»، حقایق غایب از نظر، در معنا و کارکرد حضور دارند.
  • آتش وحدت: این بیت مثالی از چگونگیِ سوختن کثرت (حذف الف) برای نمایاندن وحدت (تلفظ واحد بسم) است.
  • مقام سالک: سالک باید خود را در وجه حق محو کند تا از ورای غیاب صوری‌اش، حقیقت الهی متجلی شود.

Sources: d6-s52 · 00:26:00 d6-s52 · 00:33:00 d6-s52 · 00:35:00

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.