Lesen Buch 6 Die Verurteilung des Propheten Yusuf (Friede sei mit ihm) zu mehreren Jahren Gefängnis, weil er Hilfe von jemand anderem als Gott suchte und sagte: »Erwähne mich bei deinem Herrn«, mit seiner Begründung. Vers 3473

M6:3473 — چشم مهتر چون به آخر بود جفت / پس بدان دیده جهان را جیفه گفت

چشم مهتر چون به آخر بود جفتپس بدان دیده جهان را جیفه گفت
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3473

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن مهتر (پیامبر) چون نگاهش به فرجام و نهایت امور جفت شده بود، پس با همان چشم، دنیا را مردار (جیفه) نامید.

معنا: مولانا در این بیت می‌گوید که پیامبران و بزرگان الهی، به دلیل بینش عمیق و نگاه به عاقبت امور، ارزش حقیقی دنیا را درمی‌یابند و آن را ناچیز و بی‌ارزش (مردار) می‌شمارند.

شرح

این بیت در حقیقت، اوج و نتیجه‌گیری یک داستان آموزنده در مثنوی است؛ داستان پادشاهی که به اسبی دل‌باخته بود و عمادالملک، وزیرش، که با سخنی حساب‌شده، عشق شاه را نسبت به آن اسب کم کرد. داستان در پی آن بود که به ما نشان دهد چگونه دیدِ یک مشاور (عمادالملک) می‌تواند بر دیدِ پادشاه غلبه کند. اما مولانا، همچون همیشه، از سطح ظاهر فراتر می‌رود تا به لایه‌های عمیق‌تر حکمت برسد. او این قصه را دستمایه قرار می‌دهد تا تفاوت میان «چشم حال» و «چشم مآل» را توضیح دهد.

من بارها تأکید کرده‌ام که عقل حقیقی، همان دوراندیشی است؛ توانایی دیدن فرجام امور، نه صرفاً ظواهر زودگذر. پادشاه تنها با «چشم حال»، یعنی چشم ظاهربین و حالی‌نگر، اسب را می‌دید و مفتون زیبایی آن بود. اما عمادالملک، با «چشم مآل» و نگاه به عواقب، عیبی کوچک را در سر اسب برجسته کرد که مهر شاه را از آن بگرداند. اینجا مولانا فراتر می‌رود و می‌گوید که این «آخربینی» (فرجام‌نگری) صفت پیامبران و بزرگان دین است. مهتر در این بیت، بی‌تردید، اشاره به پیامبر اکرم (ص) دارد که به دلیل بینش الهی و فرازمانی‌اش، جهان را نه با چشم ظاهری و هوس‌آلود، بلکه با چشمِ متصل به «آخر» و «عاقبت» می‌نگریست.

این همان دیدی است که پیامبر را بر آن داشت تا دنیا را «جیفه» بخواند. نقل مشهوری از ایشان هست که فرمودند: «الدنیا جیفة و طالبها کلاب»؛ یعنی «دنیا مرداری است و طالبان آن سگان‌اند». این تعبیر تند، بیانگر همین بینش عمیق است که دنیا و متعلقات آن، در قیاس با حقیقت جاودان، بی‌مایه و بی‌ارزش‌اند. مولانا خود در جای دیگری از مثنوی می‌گوید: «جوز پوسیده است دنیا ای امین / امتحانش کم کن از دورش ببین». دنیا همچون گردویی پوسیده است؛ ظاهری فریبنده دارد، اما مغزی تهی. این فقط شامل مال و منصب نمی‌شود؛ بسیاری از «علوم» این جهانی نیز همین‌طورند؛ ابتدا آدم را مفتون می‌کنند، اما در نهایت می‌بینی که مغزی برای عرضه ندارند.

فارغ از داستان ظاهری، در نگاه عارفانه مولانا، این خدا بود که «دیان فرد» است و «از نیاز» (یعنی به حسب مصلحت و ضرورت) مهر اسب را در دل شاه «سرد کرد». سخن عمادالملک صرفاً یک بهانه یا «بانگ در» بود؛ یک درِ بسته، که ماهیت حقیقی آن را فقط چشمی که «منظرش وا شده» است، درمی‌یابد. این نشان می‌دهد که تمامی وقایع در عالم، در حقیقت، پرده‌ای از فعل باری‌تعالی هستند و علل ظاهری صرفاً حجابی‌اند برای گردش امور جهان.

درس بنیادین اینجا این است که ما باید «دید خود مگذار از دید خسان». نباید چشم بصیرت خود را به نگاه دیگران، به‌ویژه «خسان» (فرومایگان)، وام دهیم؛ چراکه این کار می‌تواند ما را به «مردار» بکشاند. ما باید در انتخاب راهنما و کسانی که بصیرت ما را شکل می‌دهند، نهایت دقت را داشته باشیم. چراکه عصاکشِ کور نمی‌تواند کورِ دیگر را هدایت کند. این بیت یادآوری می‌کند که ارزش واقعی اشیاء نه در ظاهرشان، بلکه در فرجام و پیامدهایشان نهفته است؛ و تنها چشمی که به آخر می‌نگرد، قادر به درک این حقیقت است.

نکات کلیدی

  • حکمت و عقل حقیقی در دوراندیشی و بینش به فرجام امور است، نه محدود ماندن به ظواهر.
  • ارزش حقیقی دنیا و متعلقات آن در قیاس با حقیقت جاودان، ناچیز و بی‌مایه است؛ دنیا همچون «جوز پوسیده» است.
  • پیامبران و بزرگان الهی با «چشم مآل» جهان را می‌نگرند و حقیقت بی‌بنیادی آن را درمی‌یابند.
  • بصیرت خود را به «دید خسان» (نگاه فرومایگان و سطحی‌نگران) وام ندهید و در انتخاب راهنما هشیار باشید.
  • تمام وقایع عالم، حتی دخالت‌های انسانی، در نهایت پرده‌ای بر فعل و مصلحت خداوند هستند.

Sources: d6-s77 · 28:48 d6-s77 · 41:44 d6-s77 · 43:42

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.