Lesen Buch 6 Die Bitte des berauschten türkischen Emirs an den Sänger zur Morgenstunde und die Interpretation des Hadith: »Allah der Erhabene hat einen Wein für seine Freunde bereitet; wenn sie ihn trinken, werden sie trunken, und wenn sie trunken sind, werden sie gut.« bis zum Ende des Hadith. Wein brodelt im Krug der Geheimnisse, damit jeder, der rein ist, davon trinkt. Allah der Erhabene sagte: »Wahrlich, die Frommen trinken.« Dieser Wein, den du trinkst, ist verboten. Wir trinken nur erlaubten Wein. »Bemüh dich, dass du aus dem Nichts zum Sein kommst und vom Wein Gottes trunken wirst.« Vers 661

M6:661 — آن سر میدان و این پایان اوست / دل شده چون گوی در چوگان اوست

آن سر میدان و این پایان اوستدل شده چون گوی در چوگان اوست
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:661

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن یک سر میدان است و این سر دیگرِ میدانِ اوست؛ دل همچون گوی در دست چوگان او (آن یگانه) اسیر و مطیع گشته است. معنا: این بیت توصیف می‌کند که میدان هستی، سرتاپا، تحت ارادهٔ یک معشوق یا قدرت برتر است و دلِ عاشق، بی‌هیچ اختیاری، در بازی چوگان اوست.

شرح

خب، در اینجا مولانا به سراغ یکی از عمیق‌ترین بصیرت‌هایش می‌رود، بصیرتی که هم ناظر به رابطهٔ سالک و معشوق است و هم بر مکانیزم تأثیر کلام بر نفوس مختلف پرده برمی‌دارد.

این بیت دقیقاً در امتداد آن بحث مهم می‌آید که «اشتراک لفظ دائم رهزن است». کلمات و ظواهر، همچون کوزه‌هایی‌اند که می‌توانند پر از آب حیات باشند یا زهر ممات. ظاهر هر دو کوزه یکی است، اما باطنشان کاملاً متفاوت است. این همان سرّی است که در قرآن نیز هست: «یُضِلُّ بِهِ کثیراً وَ یهدی بِهِ کثیراً». کلام حق، همچون مثنوی، برای برخی هدایتگر است و برای برخی دیگر، مضلّ. چرا؟ چون این به حال درونی دریافت‌کننده بستگی دارد.

مولانا این تصویرِ «مطرب و شراب» را پیش کشیده بود؛ آن دو «انبازند»، یعنی شریک و همکارند. گاه مطرب ما را به سوی باده می‌خواند، و گاه باده‌نوشی، ما را به سوی مطرب سوق می‌دهد. اما نهایتاً، سرنوشت دل در دست کیست؟ آنجا که مولانا می‌گوید «آن سر میدان و این پایان اوست»، به گویایی تمام از قلمرو بی‌انتها و فراگیر معشوق سخن می‌گوید. این «میدان» چیست؟ میدان حیات، میدان سلوک، میدان عشق‌ورزی. آغاز و پایان این میدان، همه و همه، در قبضهٔ اوست. اوست که همه‌جا حاضر است.

و اینجاست که تصویر بی‌نظیر و بی‌بدیل «گوی در چوگان» به میان می‌آید. دل سالک، دل عاشق، در این میدان پهناور، یک گوی بیش نیست. گویی که اختیار حرکتش را از خود سلب کرده و خود را به تمام و کمال به چوگانِ یکه‌تازِ میدان سپرده است. این یک تصویرِ نمادین از تسلیم مطلق است؛ تسلیمی که نه از ضعف، بلکه از شناخت قدرت بی‌کرانِ معشوق و عجز خویشتن برآمده است. اینجا دل نه مقاومت می‌کند و نه اراده‌ای از خود نشان می‌دهد؛ بلکه چون گوی، هرجا که چوگان بخواهد، می‌رود و می‌آید. این نهایت رضایت و فنا در ارادهٔ حق است.

همان‌گونه که مولانا در جایی دیگر فرموده: «در سر آنچه هست، گوش آنجا رود». یعنی ادراک و فهم ما، تابع مزاج و حالِ درونی ماست. اگر در سر کسی «صفرا» (یعنی غضب و خشم) غلبه کند، همان ادراک به «سودا» (یعنی مالیخولیا و غم) بدل می‌شود. این نشان می‌دهد که ما با چه عینکی به جهان می‌نگریم و چه چیزی را از کلام حق برمی‌گیریم، نه تنها از ادراک حسی که از واکنش‌های روانی ما نیز پرده برمی‌دارد. دلِ گوی‌گونه، هرچند بی‌اختیار، اما آینه‌ای است از تمامیت وجودی که معشوق در آن جلوه می‌کند. این دل، تسلیم است؛ تسلیم محض در برابر قدرتِ بازی‌گردان اصلی.

نکات کلیدی

  • قلب سالک کاملاً تسلیم ارادهٔ معشوق است و چون گوی در میدان چوگان او، بی‌ارادهٔ خویش به حرکت درمی‌آید.
  • میدان هستی، با آغاز و پایانش، تماماً تحت کنترل و ارادهٔ یگانه بازی‌گردان اصلی است.
  • این بیت تأکید می‌کند که کیفیت تأثیر کلام و الهامات، وابسته به حال درونی و مزاج پذیراست.
  • مانند کلام قرآن که هم هادی است و هم مضلّ، هر حقیقت ژرفی می‌تواند بر دل‌های مختلف تأثیرات متفاوتی بگذارد.
  • تسلیم کامل قلب به خواست معشوق، اوج عشق و شناخت موقعیت خویشتن در برابر قدرت بی‌پایان الهی است.

Sources: d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:43:00 d6-s15 · 00:45:41

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.