Leer› Libro 1› El santo pide al rey un momento a solas para descubrir el mal de la esclava› Verso 182

M1:182 — وعدهٔ اهل کرم، گنج روان / وعدهٔ نااهل شد، رنج روان

وعدهٔ اهل کرم، گنج روانوعدهٔ نااهل شد، رنج روان
La promesa de los nobles es un tesoro que fluye,la promesa de los indignos se vuelve tormento del alma.
Este verso subraya la diferencia fundamental entre las promesas hechas por personas nobles y generosas, que traen enriquecimiento espiritual, y las ofrecidas por personas indignas, que conducen a la angustia y al tormento del alma.

M1:182

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — de sus conferencias grabadas sobre el Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: وعدهٔ انسان‌های بزرگوار، گنجی جاری و بی‌وقفه است؛ اما وعدهٔ نااهلان، مایهٔ رنج و آزار جان می‌شود.

معنا: این بیت بر تفاوت بنیادی وعده‌هایی که از سر کرم و سخاوت داده می‌شوند با وعده‌هایی که از جانب افراد فرومایه و بی‌مایه صادر می‌گردند، تأکید می‌کند؛ اولی آرامش و غنای روح را به ارمغان می‌آورد و دومی سبب رنجش خاطر و خفقان جان می‌گردد.

شرح

مولانا در این بیت مهم، ماهیت دوگونهٔ وعده و تأثیر متقابل آن‌ها را بر جان آدمی می‌کاود. من بی‌تردید معتقدم که این بیت، نه فقط دربارهٔ promises روزمره، بلکه دربارهٔ سرچشمه‌های عمیق‌تر امید و نومیدی در ساحت هستی‌شناختی سخن می‌گوید. همان‌طور که خود مولانا می‌فرماید، وعده‌ها دو دسته‌اند: یکی «حقیقی دلپذیر» و دیگری «مجازی تاسه‌گیر» که همان «خفقان‌آور» و «رنجاننده» است.

«وعدهٔ اهل کرم، گنج روان» است. این گنج روان، همان‌طور که از نامش پیداست، جاری است، پویاست، و سبب گشایش و فضل در روح می‌شود. در حکایت پادشاه و کنیزک و زرگر، وعده‌های حکیم الهی که از سر کرم و فضل الهی می‌آمد، هرچند که راه درمانی دشوار را در پی داشت، اما در نهایت به بهبود کنیزک و رستگاری او انجامید. این وعده‌ها، باطنِ امن و امان بودند، حتی اگر ظاهرشان مسیر پیچیده‌ای می‌نمود. اهل کرم، نه فقط در بخشندگی مادی، که در بخشندگیِ روحی و آرامش‌بخشی قلبی نیز ید طولایی دارند. وعدهٔ آن‌ها، از حقیقت ریشه می‌گیرد و به روان آدمی آسودگی و غنا می‌بخشد؛ همچون آبی که روان است و تشنگی را فرو می‌نشاند.

در مقابل، «وعدهٔ نااهل شد، رنج روان». مولانا این رنج روان را به وضوح «تاسه‌گیر» توصیف می‌کند؛ یعنی راه نفس را می‌گیرد و خفقان‌آور است. در همان داستان زرگر، وعده‌های زر و سیم و خلعت که از سوی رسولان پادشاه به زرگر داده شد، به ظاهر فریبنده بود، اما در باطن، وعدهٔ مرگ و سوءالقضا بود. زرگر بی‌خبر از آن‌که «شاه قصد جانش کرد»، فریفتهٔ «زر و خلعت» شد و گمان برد که «خون‌بهای خویش را خلعت شناخت». این همان «غرور» است؛ همان فریفته شدن به ظاهر و بی‌خبر ماندن از باطن. وعدهٔ نااهل، از بن دروغ و مکر است و جز عذاب و محنت روحی چیزی به بار نمی‌آورد؛ همچون آبی راکد که به جای رفع تشنگی، مایهٔ بیماری و خفقان می‌شود.

این تنها به وعده‌های انسانی محدود نمی‌شود. در فلسفهٔ مولانا، و در عرفان ما، هر وعده‌ای که انسان را از اصل خود دور کند و به فانیات مشغول سازد، نوعی وعدهٔ نااهل است که «رنج روان» به دنبال دارد. در مقابل، وعدهٔ وصل به اصل و بازگشت به معشوق ازلی، والاترین «وعدهٔ اهل کرم» است که همان گنج بی‌کران معرفت و حضور را به ارمغان می‌آورد. ما در جایی دیگر دیدیم که مولانا خداوند را به صفت کریم می‌ستاید و می‌گوید: «تو مگو ما را بدان شه بار نیست / با کریمان کارها دشوار نیست». این کریم مطلق، که هیچ‌گاه بندگانش را ناامید نمی‌کند، همان اهل کرم نهایی است که وعده‌هایش سراسر گنج روان و امید است. پس این بیت، نوری است بر تمایز میان حقیقت و سراب در مسیر سلوک و زندگی.

نکات کلیدی

  • وعدهٔ افراد کریم، همچون گنجی روان، مایهٔ غنای روحی و آرامش‌بخش است.
  • وعدهٔ افراد فرومایه، رنج‌آور و خفقان‌آور است؛ مانند سمی که روح را آزار می‌دهد.
  • تشخیص «اهل کرم» از «نااهل»، در گرو تمایز میان حقیقت و فریب در وعده‌هاست.
  • گنج روان، نمادی از فیض و گشایش پیوستهٔ الهی است که به روح ارزانی می‌شود.
  • رنج روان، نتیجهٔ دلبستن به ظواهر فریبنده و دور ماندن از باطن حقیقی وعده‌هاست.
  • این بیت، نه فقط دربارهٔ تعاملات انسانی، که دربارهٔ وعده‌های الهی و تفاوت آن با فریب‌های دنیا سخن می‌گوید؛ خداوند همان "اهل کرم" نهایی است.

Sources: d1-s20 · 00:49:37 d1-s20 · 00:52:54 d1-s20 · 00:02:45

❋

به زبانِ تو — Tu idioma · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.