Leer› Libro 1› Introducción› Verso 20
M1:20 — گر بریزی بحر را در کوزهای / چند گنجد قسمتِ یک روزهای
M1:20
شرحِ سروش — de sus conferencias grabadas sobre el Masnavi
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: اگر تو دریای بیکران را در یک کوزه بریزی، چه مقدار در آن جا میگیرد؟ تنها به اندازهٔ قسمت روزانهٔ یک کوزه. معنا: این بیت به محدودیت ظرفیت وجودی انسان اشاره دارد؛ هرچند گنجی بیکران به او داده شود، تنها به اندازهٔ ظرفیت خویش میتواند برداشت کند و حرص، این ظرفیت را اشباع نمیکند.
شرح
دوستان عزیز، این بیت بسیار پرمغز مولانا، در دلِ بحثِ ما دربارهٔ آزادگی و قناعت جای میگیرد. مولانا پس از تبیین جایگاه انسان به عنوان نیِ بریده از نیستان و مبتلا به فراق، اکنون به ما راهی را نشان میدهد برای مواجهه با این جبرِ هستی: اینکه در این دنیای جبری که در آن رها شدهایم، دستکم آزادگی درونی را پیشه کنیم. و نخستین جلوهٔ این آزادگی، آزادی از حرص و آز است.
مولانا این کلمهٔ «آزاد» را با «آز» پیوند میزند؛ آزاده کسی است که آز ندارد، طمع ندارد. این نوعی آزادی است که از آزادیهای بیرونی، از آزادیهای سیاسی و اجتماعی، والاتر و ژرفتر است. عارف، پیش از آنکه به فکر تغییر جهان بیرون باشد، در پی گسستن بندهای درونیِ نفس خویش است. بیت «بند بگسل، باش آزاد ای پسر / چند باشی بند سیم و بند زر؟» مقدمهای بر این بحث عمیق است که حرص و آز، زنجیرهایی زرین و سیمین بر پای جان ماست.
استعارهٔ «گر بریزی بحر را در کوزهای / چند گنجد قسمت یک روزهای» حقیقتِ تلخِ محدودیتِ ظرفیت بشری را عیان میکند. شما هر چه هم به انسانِ حریص بدهید، حتی اگر دریا را به او ارزانی کنید، باز هم او تنها به اندازهٔ کوزهٔ وجود خویش میتواند برگیرد و مهمتر اینکه، «کوزهٔ چشم حریصان پر نشد». چشمِ طماع هیچگاه سیر نمیشود؛ دنیا را هم که به او بدهید، باز هم بیشتر میخواهد. این سیریناپذیری، بدترین بیماریِ جان است. همانطور که سعدی میگفت: «گدا اگر همه عالم به او دهند، گداست»؛ او همچنان گدایی میکند و ظرفیتش را ندارد.
این نکته فقط در مورد ثروت و قدرت نیست؛ حتی در طلب علم هم این حرص میتواند دامنگیر باشد. کسی که علم را نه برای عمل و رهایی، بلکه برای «حب جاه» و تفاخر میآموزد، او نیز حریص است. غزالی میفرمود: «علم بیطرف نیست؛ اما أن یهیئه حیاة أبد و إما أن یهلکه هلاک أبد». علمِ بیعمل، باری است بر دوش، که آدمی را متکبر میسازد و از تواضع دور میکند. در این حالت، «جهل از آن علم به بود صد بار». این نوعی حرص پنهان است که در لباس فضیلت ظاهر میشود.
در ادامه، مولانا راه حل را در قناعت میبیند. او از «صدف قانع» میگوید که وقتی قانع شد، «پر در شد». این همان خضوع و تواضع است که قطرهٔ باران را به دُرِّ گرانبها بدل میکند. این قناعت، ضدیّت آشکار با نظام سرمایهداریِ مبتنی بر طمع و گرید دارد. نظامی که قناعت را میکُشد و انسانها را در رقابتی نفسگیر به این سو و آن سو میدواند تا وقت داشته باشند بیشتر بدوند و بیشتر عرق بریزند. این «نظام قناعتکش»، مسیر جامعه را به سوی نابودی میبرد و ارزشهای اخلاقی را لگدمال میکند.
اما مولانا در نهایت برای این بیماریِ حرص و آز، و برای این گسستن بندها، یک درمان قاطع و بینظیر معرفی میکند: عشق. «هر که را جامه ز عشقی چاک شد / او ز حرص و عیب، کلی پاک شد». عشق، جامهٔ کهنهٔ خودخواهی و حرص را از تن جان میدرد و به انسان سیریِ درونی و آرامش میبخشد. «دیده سیر است مرا» یکی از اوصاف مهم عاشقی است. عشق، طبیب و آموزگارِ ماست که تمام بیماریهای اخلاقی، از نخوت و ناموس (تکبر و فخر فروشی) گرفته تا حرص و خودخواهی، را درمان میکند.
نکات کلیدی
- آزادی حقیقی از بند حرص و طمع آغاز میشود؛ این است آزادگیِ جان.
- ظرفیت وجودی انسان محدود است؛ اقیانوسی از نعمت نیز تنها به قدر کوزهٔ وجودش جای میگیرد.
- طمع، چشمِ جان را هرگز سیراب نمیکند و گنجهای عالم در آن جا نمیگیرد.
- قناعت نه تنها راه رهایی از حرص است، بلکه سبب تبدیل قطره به دُرّ و ارتقاء وجودی میشود.
- مولانا نظامهای مبتنی بر حرص را "قناعتکش" میخواند که مسیر انسان و جهان را به تباهی میکشانند.
- عشق، درمان نهایی مولانا برای حرص، خودخواهی، تکبر و تمامی رذایل اخلاقی است.
Sources: d1-s12 · 03:12:11 d1-s12 · 04:48:10
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: If you pour the sea into a jug / How much will fit? A single day's portion? Meaning: This verse points to the inherent limitation of human capacity: even if an infinite ocean is granted, one can only draw a portion commensurate with one's vessel, and greed never finds satiety.
Explanation
My dear friends, this profound verse by Mowlana is central to our discussion on inner freedom (āzādegi) and contentment (qanāʿat). Mowlana, having established the human condition as a reed severed from its reed-bed, afflicted by separation, now offers a path to confront this existential predicament: to cultivate inner freedom. The primary manifestation of this freedom is liberation from greed and avarice (āz).
Mowlana implicitly links the word āzād (free) to āz (greed), suggesting that one who is truly free is one who is devoid of greed. This form of freedom transcends external, political, or social liberties; it is deeper and more profound. The mystic, before seeking to change the external world, strives to break the internal chains of the self. The verse, "Break the chains, be free, O son / How long will you be bound by silver and gold?" (M1:18), serves as an introduction to this profound argument: greed and avarice are golden and silver fetters upon our souls.
The metaphor of "If you pour the sea into a jug / How much will fit, a single day's portion?" starkly illuminates the bitter truth of limited human capacity. No matter how much is bestowed upon a greedy person, even if an entire ocean, they can only receive according to the measure of their own vessel. More importantly, "The jug of the greedy's eye is never filled" (M1:21, a direct continuation). A covetous eye is never satiated; even if you give them the world, they will still demand more. This insatiability is the gravest illness of the soul, as Sa'di observed: "If the whole world were given to a beggar, he would still remain a beggar." He would still beg, lacking the capacity for contentment.
This principle applies not only to wealth and power but also to the pursuit of knowledge. One who seeks knowledge not for liberation or practice but for "love of status" (ḥubb-e jāh) and boasting is also driven by greed. Ghazali wisely stated, "Knowledge is not neutral; it either prepares one for eternal life or leads one to eternal perdition." Knowledge without action becomes a burden, fostering arrogance and diminishing humility. In such a state, "Ignorance is a hundred times better than that knowledge." This is a hidden form of greed disguised as virtue.
Mowlana subsequently presents contentment as the solution. He speaks of the "contented shell" (ṣadaf-e qāniʿ) which, once content, "becomes filled with a pearl" (por dor shod). This echoes the humility that transforms a raindrop into a precious pearl. This contentment stands in stark opposition to the capitalist system, which Mowlana might call the "contentment-killing system" (niẓām-e qanāʿat-kush). This system thrives on avarice and drives humanity into a relentless, exhausting competition where people "run to have more time to run more." This anti-contentment system leads society towards ruin and tramples ethical values.
Ultimately, for this illness of greed and for the breaking of these internal chains, Mowlana introduces a decisive and unparalleled remedy: Love. "Whosoever's garment is torn by love / Is cleansed entirely of greed and all flaws" (M1:22). Love rips the old garment of self-centeredness and avarice from the soul, granting profound inner satiety and peace. "My eye is sated" (dīde sīr ast marā) is one of the essential attributes of a lover. Love is our physician and teacher, curing all moral ailments, from pride (nakhwat) and vanity (nāmūs) to greed and self-absorption.
Key takeaways
- True freedom begins with liberation from greed and avarice; this is the soul's āzādegi (inner freedom).
- Human capacity is finite; an ocean of blessings can only be contained to the measure of one's own vessel.
- Greed never satiates the soul's eye, no matter the world's treasures.
- Contentment (qanāʿat) is not only a path to liberation from greed but also transforms limitations into pearls of being.
- Mowlana critiques systems built on avarice as "contentment-killing," leading humanity and the world toward ruin.
- Love is Mowlana's ultimate cure for greed, self-centeredness, pride, and all moral vices.
Sources: d1-s12 · 03:12:11 d1-s12 · 04:48:10
به زبانِ تو — Tu idioma · AI
This couplet illustrates the inherent limitation of human capacity; even if granted an infinite ocean of blessings, one can only receive an amount commensurate with one's vessel, and greed will never lead to fulfillment.
This powerful metaphor lies at the heart of Rumi's discussion on inner freedom (āzādegi) and contentment (qanāʿat). Coming just after he urges the reader to "Break the chains, be free, O son," this beyt explains why freedom from greed is essential. The chains of silver and gold are not just external; they are internal bonds of avarice (āz) that prevent true liberty.
The image of pouring the infinite ocean into a small jug is a stark reminder of our finite capacity. No matter how vast the divine grace or worldly wealth available, we can only receive what our personal 'vessel' can contain. The problem, Rumi immediately clarifies, is that "The jug of the greedy's eye is never filled" (M1:21). Greed doesn't expand our capacity; it merely creates an insatiable, painful thirst that no amount of worldly gain can quench. This applies not only to material wealth but also to the pursuit of knowledge for the sake of status, which is a hidden form of greed.
Rumi's solution is contentment. By becoming like the "contented shell" (M1:21), which humbly accepts a single drop of rain, one can transform that limitation into a precious pearl. This is the opposite of a 'contentment-killing' system built on endless competition and avarice. Ultimately, Rumi presents Love as the definitive cure for this spiritual illness. It is Love that tears the garment of selfishness, cleanses the soul of greed, and grants a profound inner satiety that makes the ocean's allure irrelevant.
- بحر
- An Arabic loanword for 'sea' or 'ocean.' In Sufi poetry, it often symbolizes the infinite, boundless reality of God or divine knowledge.
- کوزه
- A jug, pitcher, or small earthenware vessel. It symbolizes the limited capacity of the individual self, the body, or the human mind in contrast to the divine infinite.
- قسمتِ یک روزهای
- Literally, 'the portion/share of one day.' It signifies a finite, measured, and small amount, just enough for one's daily needs, contrasting with the immeasurable vastness of the sea.
يشير هذا البيت إلى محدودية القدرة البشرية؛ فحتى لو مُنح الإنسان محيطًا لا نهائيًا، فإنه لا يستطيع أن يأخذ منه إلا بقدر وعائه، والطمع لا يشبع هذا الوعاء أبدًا.
أيها الأصدقاء الأعزاء، هذا البيت العميق لمولانا هو محور نقاشنا حول الحرية الداخلية (الآزادكي - āzādegi) والقناعة. بعد أن بيّن مولانا وضع الإنسان كقصبة قُطعت من غابتها وأصابتها لوعة الفراق، يقدم لنا الآن طريقًا لمواجهة هذا القدر الوجودي: أن نتبنى الحرية الداخلية على الأقل في هذا العالم الجبري الذي أُلقينا فيه. وأول مظهر لهذه الحرية هو التحرر من الطمع والجشع (الآز - āz).
يربط مولانا كلمة "آزاد" (حر) بكلمة "آز" (طمع)، مشيرًا إلى أن الحر حقًا هو من لا يملك طمعًا. هذا شكل من أشكال الحرية يتجاوز الحريات الخارجية، السياسية والاجتماعية؛ إنه أعمق وأكثر جوهرية. الصوفي، قبل أن يفكر في تغيير العالم الخارجي، يسعى إلى فك قيود نفسه الداخلية. البيت "بندْ بگسل باش آزاد ای پسر / چند باشی بند سیم و بند زر" (فك القيود، كن حرًا يا بني / كم ستبقى عبدًا للفضة والذهب؟) هو مقدمة لهذا النقاش العميق بأن الطمع والجشع هما قيود ذهبية وفضية على أرواحنا.
استعارة "إن صببتَ البحرَ في كوزٍ صغيرٍ / فكم يحوي؟ قسطَ يومٍ يسيرٍ" تكشف بوضوح الحقيقة المرة لمحدودية القدرة البشرية. مهما أعطيت الإنسان الطماع، حتى لو وهبت له البحر بأكمله، فإنه لا يستطيع أن يأخذ إلا بقدر كوزه الوجودي. والأهم من ذلك، أن "كوز عين الطماعين لم يمتلئ" (M1:21). العين الطماعة لا تشبع أبدًا؛ حتى لو أعطيتها العالم كله، فإنها ستطلب المزيد. هذا عدم الشبع هو أخطر أمراض الروح، كما قال سعدي: "إذا أُعطي الفقير العالم كله، فسيظل فقيرًا"؛ سيظل يتسول ولا يملك القدرة على القناعة.
لا يقتصر هذا المبدأ على الثروة والسلطة فحسب؛ بل يمكن أن يطال هذا الطمع حتى في طلب العلم. فمن يطلب العلم لا للعمل والتحرر، بل لـ"حب الجاه" والتفاخر، هو أيضًا طماع. قال الغزالي بحكمة: "العلم ليس محايدًا؛ إما أن يهيئ حياة أبد وإما أن يهلكه هلاك أبد". العلم بلا عمل هو عبء يثقل كاهل المرء، ويجعله متكبرًا ويبعده عن التواضع. في هذه الحالة، "الجهل أفضل من ذلك العلم بمائة مرة". هذا نوع من الطمع الخفي يظهر في لباس الفضيلة.
فيما بعد، يرى مولانا الحل في القناعة. يتحدث عن "الصدفة القانعة" (صدف قانع) التي، عندما قنعت، "امتلأت درًا" (پر دُر شد). هذا هو التواضع الذي يحول قطرة المطر إلى درة ثمينة. هذه القناعة تتعارض بشكل صارخ مع النظام الرأسمالي القائم على الطمع والجشع. نظام يقتل القناعة ويدفع الناس في سباق محموم هنا وهناك "ليكون لديهم وقت أكبر للركض أكثر". هذا "النظام القاتل للقناعة" يدفع المجتمع نحو الدمار ويدوس على القيم الأخلاقية.
لكن مولانا يقدم في النهاية علاجًا حاسمًا لا مثيل له لهذا المرض، مرض الطمع والجشع، ولفك هذه القيود: إنه العشق. "من تمزق ثوبه بالعشق / فقد تطهر كليًا من الطمع والعيوب" (M1:22). العشق يمزق ثوب الأنانية والطمع البالي عن الروح، ويمنح الإنسان شبعًا داخليًا وسلامًا. "عيني شبعت" (دیده سیر است مرا) هي إحدى الصفات المهمة للعاشق. العشق هو طبيبنا ومعلمنا الذي يشفي جميع الأمراض الأخلاقية، من النخوة والناموس (الكبر والفخر) إلى الطمع والأنانية.
- بحر
- البحر، المحيط
- کوزهای
- جرة صغيرة، وعاء صغير
- گنجد
- يتسع، يحوي
- قسمتِ یک روزهای
- قدر حصة يوم واحد، ما يكفي ليوم واحد
این بیت به محدودیت ظرفیت وجودی انسان اشاره دارد؛ هرچند گنجی بیکران به او داده شود، تنها به اندازهٔ ظرفیت خویش میتواند برداشت کند و حرص، این ظرفیت را اشباع نمیکند.
این بیت پرمغز مولانا، در دل بحثی عمیق دربارهٔ آزادگی و قناعت جای میگیرد. مولانا پس از تبیین جایگاه انسان به عنوان نیِ بریده از نیستان و مبتلا به فراق، اکنون راهی را برای مواجهه با این جبر هستی نشان میدهد: اینکه در این دنیای جبری که در آن رها شدهایم، دستکم آزادگی درونی را پیشه کنیم. نخستین جلوهٔ این آزادگی، رهایی از حرص و آز است.
مولانا کلمهٔ «آزاد» را با «آز» پیوند میزند؛ آزاده کسی است که آز ندارد، طمع ندارد. این نوعی آزادی است که از آزادیهای بیرونی، سیاسی و اجتماعی، والاتر و ژرفتر است. عارف، پیش از آنکه به فکر تغییر جهان بیرون باشد، در پی گسستن بندهای درونیِ نفس خویش است. بیت پیشین «بند بگسل، باش آزاد ای پسر / چند باشی بند سیم و بند زر؟» مقدمهای بر این بحث عمیق است که حرص و آز، زنجیرهایی زرین و سیمین بر پای جان ماست.
استعارهٔ «گر بریزی بحر را در کوزهای / چند گنجد قسمت یک روزهای» حقیقت تلخِ محدودیتِ ظرفیت بشری را عیان میکند. شما هر چه هم به انسان حریص بدهید، حتی اگر دریا را به او ارزانی کنید، باز هم او تنها به اندازهٔ کوزهٔ وجود خویش میتواند برگیرد و مهمتر اینکه، «کوزهٔ چشم حریصان پر نشد». چشم طماع هیچگاه سیر نمیشود؛ دنیا را هم که به او بدهید، باز هم بیشتر میخواهد. این سیریناپذیری، بدترین بیماریِ جان است. همانطور که سعدی میگفت: «گدا اگر همه عالم به او دهند، گداست»؛ او همچنان گدایی میکند و ظرفیتش را ندارد.
این نکته فقط در مورد ثروت و قدرت نیست؛ حتی در طلب علم هم این حرص میتواند دامنگیر باشد. کسی که علم را نه برای عمل و رهایی، بلکه برای «حب جاه» و تفاخر میآموزد، او نیز حریص است. غزالی میفرمود: «علم بیطرف نیست؛ اما أن یهیئه حیاة أبد و إما أن یهلکه هلاک أبد». علمِ بیعمل، باری است بر دوش، که آدمی را متکبر میسازد و از تواضع دور میکند. در این حالت، «جهل از آن علم به بود صد بار». این نوعی حرص پنهان است که در لباس فضیلت ظاهر میشود.
در ادامه، مولانا راه حل را در قناعت میبیند. او از «صدف قانع» میگوید که وقتی قانع شد، «پر در شد». این همان خضوع و تواضع است که قطرهٔ باران را به دُرِّ گرانبها بدل میکند. این قناعت، ضدیّت آشکار با نظام سرمایهداریِ مبتنی بر طمع و گرید دارد. نظامی که قناعت را میکُشد و انسانها را در رقابتی نفسگیر به این سو و آن سو میدواند تا وقت داشته باشند بیشتر بدوند و بیشتر عرق بریزند. این «نظام قناعتکُش»، مسیر جامعه را به سوی نابودی میبرد و ارزشهای اخلاقی را لگدمال میکند.
اما مولانا در نهایت برای این بیماریِ حرص و آز، و برای این گسستن بندها، یک درمان قاطع و بینظیر معرفی میکند: عشق. «هر که را جامه ز عشقی چاک شد / او ز حرص و عیب، کلی پاک شد». عشق، جامهٔ کهنهٔ خودخواهی و حرص را از تن جان میدرد و به انسان سیریِ درونی و آرامش میبخشد. «دیده سیر است مرا» یکی از اوصاف مهم عاشقی است. عشق، طبیب و آموزگارِ ماست که تمام بیماریهای اخلاقی، از نخوت و ناموس (تکبر و فخر فروشی) گرفته تا حرص و خودخواهی، را درمان میکند.
- بحر
- دریا
- کوزه
- ظرف گلی، سبو
- گنجد
- جا میگیرد
- قسمت یک روزهای
- به اندازهٔ نیاز یک روز
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.