Leer› Libro 1› Cómo el rey se enamoró de la esclava enferma y cómo buscó curarla› Verso 52
M1:52 — آن کنیزک از مرض چون موی شد / چشم شه از اشکِ خون چون جوی شد
M1:52
شرحِ سروش — de sus conferencias grabadas sobre el Masnavi
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: آن کنیزک از شدت بیماری به نازکی تار مو شد، و چشمان پادشاه از اشکهای خونین (از شدت اندوه) به رودی مبدل گشت. معنا: این بیت بیانگر اوج وخامت حال کنیزک و یأس و ناامیدی پادشاه است؛ بیماری کنیزک پیشرفت کرده و درمانها بیاثر ماندهاند.
شرح
این بیت، که در اوج داستان کنیزک بیمار و شاه آمده، بیش از آنکه صرفاً وصفالحال باشد، حامل یک پیام عمیق فلسفی و الهیاتی از مولاناست؛ پیامی که من در سراسر مثنوی و حتی در قرآن ریشههای آن را میبینم. مولانا در اینجا در حال ترسیم وضعیتی است که در آن، سلسله علل و معلولات ظاهری درهم میریزد و ناتوانی بشر در مقابل ارادهٔ مطلق الهی آشکار میشود.
ببینید، کنیزک از شدت بیماری «چون موی شد»، یعنی به غایت ضعیف و نحیف گشت. و شاه، از اندوه و یأس، از چشمانش «اشک خون چون جوی شد». این تصویرِ مأیوسکننده، مقدمهای است برای ورود به اندیشهٔ ضدعلیتی مولانا. در ابیات بعدی نیز مولانا به صراحت میگوید که «از قضا سرکنگبین صفرا نمود / روغن بادام خشکی میفزود»، و «آب آتش را مدد شد همچو نفت». اینها نمونههای بارزی هستند از «نقض اصول علمی و فلسفی و علیتی» که خداوند هر وقت بخواهد، پایش را در میان میگذارد و نظم ظاهری جهان را به هم میزند.
مولانا در جای دیگری میگوید: «ز آغاز قرآن تا تمام، رفض اسباب است و علت والسلام.» این سخن مولانا که به هیوم فیلسوف قرن هفدهم بسیار شبیه است، بر این نکته تأکید دارد که آنچه ما در جهان به عنوان «ضرورت» علّی میشناسیم، در حقیقت «نظم» یا «عادت» است، نه ضرورت گریزناپذیر. یعنی آب آتش را خاموش میکند، نه از سر ضرورت ذاتی، بلکه چون تاکنون چنین «عادتی» از آب دیدهایم. اما خداوند میتواند این عادت را بشکند، همانگونه که آتش بر ابراهیم گلستان میشود یا عصای موسی به اژدها تبدیل میگردد.
هدف این شکستن علیتها، نشان دادن عجز بشری و عظمت خداوند است. همانطور که در نهجالبلاغه آمده: «عرفتُ اللهَ بِفسخِ العزائمِ و نقضِ الهِممِ». یعنی من خدا را از آنجا شناختم که دیدم چقدر برنامهریزی کردم، چقدر اراده کردم، اما ناگهان همه چیز به هم ریخت. اینجاست که انسان درمییابد که همهکارهٔ عالم نیست و جهان به سرانگشت او نمیچرخد.
بنابراین، این بیت نه فقط شرح حال کنیزک و پادشاه، بلکه نمادی است از فرو ریختن توهم کنترل و خودکفایی بشر در برابر یک حقیقت عظیمتر. اینجا، بیماری کنیزک بهانهای میشود تا پرده از نظام علّی ظاهری برداشته شود و دست غیب خداوند آشکار گردد.
نکات کلیدی
- این بیت نه فقط وصف حال، بلکه مقدمهای بر اندیشهٔ ضدعلیتی مولاناست.
- مولانا معتقد است که آنچه ما «ضرورت» علّی مینامیم، در حقیقت «نظم» یا «عادت» است، نه یک قانون گریزناپذیر.
- خداوند میتواند این «عادت» را بشکند و با «نقض اصول علمی»، قدرت مطلق خود را آشکار سازد.
- هدف از این شکستن علیتها، نشان دادن عجز و ناتوانی بشر در مقابل ارادهٔ الهی است.
- این تجربه به انسان میآموزد که همهکارهٔ عالم نیست و امور همیشه بر وفق انتظارات بشری نمیگذرد.
Sources: d1-s13 · 00:33:55 d1-s13 · 00:36:34 d1-s13 · 00:42:02
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: That slave-girl, from illness, became like a hair (thin); / The king's eye, from blood-tears, became like a stream. Meaning: This verse depicts the extreme worsening of the slave-girl's condition and the king's profound despair, as her illness progresses despite all treatments.
Explanation
This verse, appearing at the climax of the story of the ailing slave-girl and the king, is far more than a mere descriptive account; it carries a profound philosophical and theological message from Mowlana, a message whose roots I trace throughout the Masnavi and even in the Quran. Mowlana here is depicting a situation where the chain of apparent causes and effects breaks down, revealing human impotence before the absolute divine will.
Observe how the slave-girl, from the intensity of her illness, "became like a hair," meaning she grew exceedingly weak and frail. And the king, from sorrow and despair, had "blood-tears like a stream" from his eyes. This disheartening image serves as an introduction to Mowlana's anti-causal thinking. In subsequent verses, Mowlana explicitly states that "By fate, oxymel worsened the bile / And almond oil increased dryness," and "Water aided fire like oil." These are stark examples of "the negation of scientific, philosophical, and causal principles" where God, whenever He wills, intervenes and disrupts the apparent order of the world.
Mowlana, in another context, asserts: "From the beginning of the Quran to its end, it is the rejection of causes and effects, and that is all." This statement by Mowlana, which bears a striking resemblance to David Hume's philosophy in the 17th century, emphasizes that what we perceive in the world as causal "necessity" is, in reality, merely "order" or "habit," not an inevitable imperative. That is to say, water extinguishes fire not out of an inherent necessity, but because we have hitherto observed such a "habit" from water. Yet, God can break this habit, just as fire becomes a garden for Abraham or Moses' staff transforms into a serpent.
The purpose of this breaking of causal chains is to demonstrate human inadequacy and God's grandeur. As stated in Nahj al-Balagha: "I knew God by the annulment of resolves and the breaking of intentions." This means I recognized God when I saw how much I planned, how much I willed, but suddenly everything fell apart. It is at this juncture that humanity realizes it is not the master of the universe, and the world does not turn at its beckoning.
Therefore, this verse is not merely an account of the slave-girl and the king, but a symbol of the collapse of humanity's illusion of control and self-sufficiency in the face of a greater reality. Here, the slave-girl's illness becomes a pretext to unveil the superficial causal system and reveal the hidden hand of God.
Key takeaways
- This verse serves not merely as a description but as an introduction to Mowlana's anti-causal philosophy.
- Mowlana posits that what we term causal "necessity" is, in essence, merely "order" or "habit," not an inescapable law.
- God can break this "habit" and reveal His absolute power by "negating scientific principles."
- The purpose of these broken causal chains is to demonstrate human impotence before the divine will.
- This experience teaches humanity that it is not the master of the universe, and affairs do not always proceed according to human expectations.
Sources: d1-s13 · 00:33:55 d1-s13 · 00:36:34 d1-s13 · 00:42:02
به زبانِ تو — Tu idioma · AI
অসুখের তীব্রতায় সেই বাঁদি চুলের মতো শীর্ণ হয়ে গেল, আর রাজার চোখ থেকে (গভীর দুঃখে) রক্তের অশ্রু নদীর মতো বইতে লাগল।
এই শ্লোকটি অসুস্থ বাঁদি ও রাজার গল্পের চরম মুহূর্তে এসেছে। এটি কেবল একটি অবস্থাবর্ণনা নয়, বরং এর গভীরে মৌলানার একটি গভীর দার্শনিক ও আধ্যাত্মিক বার্তা রয়েছে। এখানে মৌলানা এমন একটি পরিস্থিতি চিত্রিত করছেন যেখানে জাগতিক কার্যকারণের শৃঙ্খলা ভেঙে পড়ে এবং ঈশ্বরের অসীম ইচ্ছার সামনে মানুষের অসহায়ত্ব প্রকাশ পায়।
দেখুন, বাঁদি অসুস্থতার কারণে "চুলের মতো" হয়ে গেল, অর্থাৎ অত্যন্ত দুর্বল ও শীর্ণ হয়ে পড়ল। আর রাজা, দুঃখ ও হতাশায় এমনভাবে কাঁদলেন যে তাঁর চোখ থেকে "রক্তের অশ্রু নদীর মতো" বইতে লাগল। এই হতাশাজনক চিত্রটিই মৌলানার কার্যকারণ-বিরোধী (anti-causal) চিন্তার প্রবেশদ্বার। এর পরের শ্লোকগুলিতে তিনি স্পষ্ট বলেন যে, দৈবক্রমে সির্কাঞ্জবীন (ঔষধ) পিত্ত বাড়িয়ে দিল এবং বাদামের তেল শুষ্কতা বৃদ্ধি করল। অর্থাৎ, যা রোগ নিরাময়ের কথা, তাই রোগ বাড়িয়ে দিল। এটি জাগতিক নিয়মের এক সুস্পষ্ট লঙ্ঘন, যা প্রমাণ করে যে ঈশ্বর যখন ইচ্ছা করেন, তিনি জগতের আপাত শৃঙ্খলা ভেঙে দিতে পারেন।
মৌলানার মতে, আমরা জগতে যাকে কার্যকারণের "আবশ্যকতা" (necessity) বলে জানি, তা আসলে একটি "অভ্যাস" (habit) বা শৃঙ্খলা মাত্র, কোনো অমোঘ নিয়ম নয়। অর্থাৎ, জল আগুন নেভায়—এটা তার অন্তর্নিহিত আবশ্যিক ধর্ম নয়, বরং আমরা জলের এই "অভ্যাস" দেখে এসেছি। ঈশ্বর এই অভ্যাস ভেঙে দিতে পারেন, যেমন আগুন ইব্রাহিমের জন্য বাগান হয়ে গিয়েছিল বা মুসার লাঠি সাপে পরিণত হয়েছিল।
এই কার্যকারণ শৃঙ্খলা ভাঙার উদ্দেশ্য হলো মানুষের অক্ষমতা এবং ঈশ্বরের মহিমা প্রকাশ করা। এর মাধ্যমে মানুষ উপলব্ধি করে যে সে এই জগতের সর্বেসর্বা নয় এবং সবকিছু তার ইচ্ছামত চলে না। সুতরাং, এই শ্লোকটি কেবল বাঁদি ও রাজার দুঃখের বর্ণনা নয়, বরং এটি মানুষের নিয়ন্ত্রণ ও আত্মনির্ভরতার भ्रम ভেঙে এক বৃহত্তর সত্যের সামনে দাঁড়ানোর প্রতীক।
- کنیزک
- দাসী বা বাঁদি; অল্পবয়সী ক্রীতদাসী।
- مَرَض
- রোগ, অসুস্থতা, ব্যাধি।
- شه
- শাহ বা রাজা; এখানে গল্পের বাদশাহকে বোঝানো হয়েছে।
- جوی
- ছোট নদী, স্রোত, ঝর্ণা।
This couplet illustrates the extreme deterioration of the slave-girl's health and the king's profound despair, as her illness progresses relentlessly despite all attempts at treatment.
This verse, positioned at a critical juncture in the narrative of the ailing slave-girl and the king, transcends a simple description. It introduces a profound philosophical and theological concept central to Rumi's Masnavi and echoed in the Quran: the breakdown of apparent cause-and-effect relationships, revealing humanity's powerlessness before the absolute divine will.
The slave-girl's extreme emaciation, becoming "like a hair," and the king's eyes shedding "blood-tears like a stream" from sorrow, paint a picture of utter hopelessness. This bleak image sets the stage for Rumi's anti-causal philosophy. As Rumi elaborates in subsequent verses, conventional remedies such as oxymel worsening bile or almond oil increasing dryness, and even water aiding fire, are stark examples of God's intervention to negate scientific and causal principles. God, when He wills, can disrupt the world's perceived order.
Rumi's assertion that "From the beginning of the Quran to its end, it is the rejection of causes and effects, and that is all" highlights that what we perceive as causal "necessity" is merely a "habit" or "order" established by God, not an inherent, immutable law. God can break these habits, as seen when fire became a garden for Abraham or Moses' staff turned into a serpent. The ultimate purpose of this disruption of causality is to demonstrate human inadequacy and God's supreme grandeur. As the Nahj al-Balagha states, "I knew God by the annulment of resolves and the breaking of intentions," meaning that despite human planning and will, things can suddenly unravel, reminding us that we are not the masters of the universe.
Thus, this couplet is more than a mere account of the characters' suffering; it symbolizes the collapse of humanity's illusion of control and self-sufficiency when confronted with a greater reality. The slave-girl's illness becomes a catalyst to expose the superficiality of the causal system and reveal the hidden hand of God.
- کنیزک
- slave-girl
- شه
- king
- اشکِ خون
- blood-tears (tears of deep sorrow, as if mixed with blood)
- جوی
- stream, rivulet
کنیزک از شدت بیماری بسیار ضعیف و نحیف گشت، و پادشاه از غم و اندوه فراوان، اشکهای خونین میریخت که گویی رودی از چشمانش جاری بود.
این بیت، که در اوج داستان کنیزک بیمار و شاه قرار دارد، فراتر از یک توصیف ساده از حال این دو است. مولانا در اینجا پیامی عمیق فلسفی و الهیاتی را منتقل میکند که ریشههای آن در سراسر مثنوی و حتی قرآن دیده میشود. او وضعیتی را به تصویر میکشد که در آن، زنجیرهٔ علل و معلولات ظاهری درهم میریزد و ناتوانی بشر در برابر ارادهٔ مطلق الهی آشکار میشود.
کنیزک از شدت بیماری به نازکی تار مویی رسیده و به غایت ضعیف شده است. در مقابل، شاه از شدت اندوه و یأس، اشکهای خونین میریزد که گویی رودخانهای از چشمانش جاری است. این تصویر یأسآور، مقدمهای برای ورود به اندیشهٔ ضدعلیتی مولاناست. در ابیات بعدی نیز مولانا به صراحت بیان میکند که چگونه سرکنگبین صفرا را زیاد میکند و روغن بادام خشکی میآورد، و حتی آب به جای خاموش کردن آتش، آن را مانند نفت شعلهورتر میسازد. اینها نمونههای بارزی از «نقض اصول علمی و فلسفی و علیتی» هستند که خداوند هر زمان بخواهد، نظم ظاهری جهان را به هم میزند.
مولانا معتقد است آنچه ما در جهان به عنوان «ضرورت» علّی میشناسیم، در حقیقت «نظم» یا «عادت» است، نه یک قانون گریزناپذیر. یعنی آب آتش را خاموش میکند، نه از سر ضرورت ذاتی، بلکه چون تاکنون چنین «عادتی» از آب دیدهایم. اما خداوند میتواند این عادت را بشکند، همانگونه که آتش بر ابراهیم گلستان میشود یا عصای موسی به اژدها تبدیل میگردد. هدف از این شکستن علیتها، نشان دادن عجز بشری و عظمت خداوند است. اینجاست که انسان درمییابد همهکارهٔ عالم نیست و جهان به سرانگشت او نمیچرخد. بنابراین، این بیت نه فقط شرح حال کنیزک و پادشاه، بلکه نمادی است از فروریختن توهم کنترل و خودکفایی بشر در برابر یک حقیقت عظیمتر و آشکار شدن دست غیب خداوند.
- موی شد
- بسیار لاغر و نحیف شد، مانند تار مو نازک گشت.
- اشکِ خون
- اشکهایی که از شدت غم و اندوه فراوان، مانند خون سرخ شدهاند یا به کنایه از غایت اندوه است.
- جوی شد
- مانند جوی آب جاری شد، به معنای شدت و فراوانی اشک.
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.