قرائت› دفتر ۱› بخش ۹۵ - مضرت تعظیم خلق و انگشتنمای شدن› بیت ۱۸۷۳
M1:1873 — نفس از بس مدحها فرعون شد / کن ذلیل النفس هونا لا تسد
M1:1873
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
ستایش و تعریف بیش از حد، نفس اماره را مانند فرعون، سرکش و خودبزرگبین میکند؛ راه درمان این است که با فروتنی آن را خوار و حقیر کنی و به دنبال ریاست و سروری نباشی.
این بیت در ادامهٔ بحث دربارهٔ خطرات «تعظیم خلق» یا مورد ستایش قرار گرفتن از سوی مردم میآید. مولوی هشدار میدهد که مدح و ستایش دیگران، خوراکی مسموم برای نفس (نفس اماره) است. همانطور که غذای شیرین میتواند در درازمدت باعث دمل و بیماری شود، ستایش نیز در ظاهر شیرین است اما در باطن، نفس را فربه و مغرور میکند.
مولوی برای نشان دادن اوج این خطر، از تمثیل «فرعون» استفاده میکند. فرعون در فرهنگ اسلامی نماد طغیان، خودپرستی و ادعای خدایی است. به همین ترتیب، نفسی که پیوسته از دیگران ستایش بشنود، بهتدریج خود را برتر و بینیاز میبیند و به فرعونی کوچک تبدیل میشود که بر وجود انسان حکمرانی میکند.
راهکار مولوی در مصرع دوم، که بخشی از آن به زبان عربی است، ارائه میشود: نفس را باید «ذلیل» کرد. این به معنای تحقیر شخصیت نیست، بلکه به معنای شکستن غرور و کبر درونی از طریق «فروتنی» (هوناً) است. عبارت «لا تَسُد» (سروری مکن) این راهکار را تکمیل میکند: انسان باید آگاهانه از مقامپرستی، شهرتطلبی و تلاش برای سروری بر دیگران بپرهیزد، زیرا اینها همان جایگاههایی هستند که نفس در آن فرصت فرعون شدن پیدا میکند. در ابیات بعدی، مولوی این ایده را با توصیه به «بنده» بودن بهجای «سلطان» بودن و «گوی» بودن بهجای «چوگان» بودن ادامه میدهد.
- فرعون شد
- مانند فرعون مغرور، سرکش و خودخداپندار شد.
- کن ذلیل النفس
- نفس را خوار و فروتن کن.
- هوناً
- به نرمی، با فروتنی و تواضع (واژهای قرآنی).
- لا تَسُد
- سروری مکن، ریاست نکن (فعل نهی عربی).
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.