M1:1991 — او بقول و فعل یار ما بود / چون بحکم حال آیی لا بود

مولانا در ابیات پیشین، «عقل جزئی» را معرفی می‌کند: عقلی که زیرک و داناست اما در برابر عشق، منکر و ناتوان است. این عقل، در دنیای ظواهر، یعنی در «گفتار» (قَول) و «کردار» (فِعل)، یار و مددکار ماست. به ما کمک می‌کند تا زندگی روزمره را مدیریت کنیم، استدلال کنیم و کارهایمان را پیش ببریم. از این منظر، دوست ما به نظر می‌رسد.

اما مصرع دوم یک شرط تعیین‌کننده را مطرح می‌کند: «چون به حکم حال آیی». «حال» در اصطلاح عرفانی، تجربۀ مستقیم، بی‌واسطه و درونیِ حقیقت است؛ کیفیتی که بر قلب سالک وارد می‌شود و از جنس منطق و استدلال نیست. مولانا می‌گوید وقتی معیار سنجش، این تجربۀ باطنی باشد، آن عقلِ مدعی، «لا بود»، یعنی «هیچ» است، پوچ و بی‌اعتبار است. او دیگر نه تنها یار نیست، بلکه مانعی است که باید با «لا»ی نفی، از میان برداشته شود تا راه برای شهود و عشق باز گردد. این بیت، تقابل میان معرفت استدلالی و معرفت شهودی را به زیبایی به تصویر می‌کشد.