قرائت› دفتر ۱› بخش ۱۰ - بیان آنک کشتن و زهر دادن مرد زرگر به اشارت الهی بود نه به هوای نفس و تأمّل فاسد› بیت ۲۲۷

M1:227 — آنک جان بخشد اگر بکشد رواست / نایبَست و دستِ او دستِ خداست

آنک جان بخشد اگر بکشد رواستنایبَست و دستِ او دستِ خداست
آن کسی که جان می‌بخشد، اگر جان بگیرد هم حق دارد،چرا که او جانشین خداست و دستش، دست خداست.
کسی که از جانب خداوند ولایت و اجازه دارد و به فرمان او عمل می‌کند، اگر کاری انجام دهد که به نظر ما عجیب و حتی نادرست می‌آید، جایز است، زیرا او نمایندهٔ حق است و اراده‌اش با ارادهٔ الهی یکی است.

M1:227

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کس که جان می‌بخشد، اگر جان هم بگیرد رواست (جایز است). او جانشین خداست و دست او، دست خداست. معنا: مولانا می‌گوید کسی که دارای ولایت الهی است و به فرمان خدا عمل می‌کند، می‌تواند کارهایی انجام دهد که از نظر ما عجیب می‌آید، زیرا او نایب حق است و اراده‌اش با ارادهٔ الهی همسوست.

شرح

بله، بی‌تردید، مولانا در اینجا برای توجیه اعمال خارق‌العاده و به‌ظاهر غیراخلاقی شخصیت‌هایی چون خضر، به اصل ولایت و نمایندگی الهی ارجاع می‌دهد. این بیت کلید فهم این قبیل داستان‌ها در مثنوی است؛ داستانی که حتی در قرآن هم محل سؤالات عمیق برای مفسرین بوده است. خضر پسربچه‌ای را می‌کشد و کشتی‌ای را سوراخ می‌کند و موسی تاب این اعمال را نمی‌آورد. اما مولانا می‌گوید که خضر «از حق یابد او وحی و جواب»؛ یعنی او مستقیماً با خداوند در ارتباط بوده و هر آنچه خداوند به او امر می‌کند، «عین صواب» است و باید بی‌چون و چرا بدان عمل شود.

این توجیه در واقع بیان می‌کند که دست خضر، دست خداست. چگونه؟ از طریق نیابت. همان‌طور که ابراهیم وقتی در خواب مأمور به قربانی کردن اسماعیل شد، اقدام به آن کرد، این طبیب الهی نیز به فرمان الهی عمل می‌کند. ما چگونه می‌توانیم از عزرائیل به خاطر گرفتن جان‌ها شکایت کنیم؟ او یک مأمور الهی است و کار او عین مأموریت است، نه گناه. خداوند است که جان می‌دهد، پس حق دارد جان را هم بگیرد. آن طبیب الهی (که در داستان خضر همین نقش را ایفا می‌کند) نیز کارگزار و فرمانبردار خداوند است. از یک سطح و ارتفاع دیگری در این عالم تصرف می‌کند که به او نمی‌توان نسبت غیراخلاقی بودن داد. این دقیقاً همان معنای «نایبَست و دستِ او دستِ خداست» است؛ که عملی که از این دست برمی‌آید، هرچند در نگاه ما ظالمانه جلوه کند، در حقیقت عین حکمت و فرمان الهی است و «آنک جان بخشد اگر بکشد رواست».

نکات کلیدی

  • حکمت اعمال اولیا برتر از فهم عادی است.
  • ولایت الهی به معنای نمایندگی و همسویی با ارادهٔ حق است.
  • اعمال نائب حق، بر اساس وحی و امر الهی است.
  • انتقاد از کارگزار الهی مانند انتقاد از خداوند است.
  • جان‌بخشی و جان‌ستانی، هر دو در حیطهٔ قدرت مطلق حق است.

Sources: d1-s21 · 00:40:43 d1-s21 · 00:42:07 d1-s21 · 00:42:54 d1-s21 · 00:44:16

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.