M1:266 — کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر / گرچه ماند در نبشتن شیر و شیر

Dalam bait ini dan kisah yang mendahuluinya, Rumi menyoroti salah satu kekeliruan berpikir manusia yang paling mendasar: "analogi dari diri sendiri" (qiyās-i khōdī). Menilai perbuatan orang-orang suci dan para kekasih Tuhan (awliyā) dengan tolok ukur diri kita adalah kesalahan fatal, karena kita cenderung menafsirkan batin dan niat orang lain melalui kacamata lahiriah dan niat kita yang terbatas, sehingga lalai akan kedalaman jiwa mereka.

Kisah burung beo milik si penjual sembako menggambarkan kekeliruan ini dengan indah. Si beo, yang menjadi botak karena dipukul setelah menumpahkan minyak, melihat seorang darwis yang kepalanya dicukur gundul. Berdasarkan pengalamannya sendiri, ia langsung menyimpulkan, "Apakah engkau juga menumpahkan minyak dari botol?" Ia hanya mengenal satu penyebab kebotakan—yaitu yang menimpa dirinya—dan tidak mampu membayangkan bahwa kepala gundul si darwis mungkin memiliki alasan lain, seperti laku asketisme atau jalan spiritual tertentu. Inilah kekeliruan "menganalogikan sebab-akibat", yang menghalangi kita memahami bahwa satu fenomena bisa berasal dari beragam sebab. Manusia, seperti si beo, sering kali menafsirkan perbuatan dan keadaan para nabi dan wali berdasarkan pengalaman dan kapasitasnya sendiri, sehingga terjerumus ke dalam kesesatan.

Rumi memperdalam poin ini dengan contoh "shīr dan shīr" (شیر dan شیر). Dalam bahasa Persia, kedua kata ini ditulis sama persis, tetapi yang satu berarti "singa" dan yang lain berarti "susu". Keduanya memiliki wujud tulisan yang identik, tetapi makna dan hakikatnya berbeda sejauh langit dan bumi. Begitu pula manusia: secara lahiriah, semua tampak sama—makan dan tidur—tetapi watak dan batin mereka bisa sangat berbeda. Inilah kritik yang juga disampaikan Al-Qur'an terhadap para penentang nabi: "Mengapa Rasul ini memakan makanan dan berjalan di pasar-pasar?" Pandangan yang hanya terpaku pada kulit luar ini membuat manusia buta terhadap realitas batin para nabi dan wali yang tak terbatas.

Perbedaan ini merasuk hingga ke inti wujud. Rumi menggunakan perumpamaan lebah (satu menghasilkan sengat, yang lain madu), kijang (satu menghasilkan kotoran, yang lain kesturi murni), dan tebu (satu kosong, yang lain penuh gula) untuk menunjukkan bagaimana masukan yang sama, ketika diproses oleh kodrat yang berbeda, akan menghasilkan keluaran yang sama sekali berlainan. Prinsip yang sama berlaku bagi manusia: dari makanan yang sama, seseorang bisa menghasilkan sifat kikir dan dengki, sementara yang lain menghasilkan cinta ilahi. Ini berarti karakter dan batin manusialah yang menentukan apa yang ia terima dari dunia dan bagaimana ia mengubahnya. Bait ini adalah penegasan bahwa di jalan makrifat, kita harus menghindari penilaian dangkal dan senantiasa mencari hakikat batiniah.

مولانا در این بیت و در ادامهٔ داستان طوطی و بقال، یکی از خطاهای بنیادین فکری انسان، یعنی «قیاس به نفس» را به ما نشان می‌دهد. مقایسه کردن کارهای انسان‌های پاک و اولیای حق با کارهای خودمان، اشتباهی مهلک است، زیرا ما معمولاً باطن و نیت دیگران را بر اساس ظواهر و انگیزه‌های محدود خودمان می‌سنجیم و از عمق وجودی آن‌ها غافل می‌مانیم.

داستان طوطی این مغالطه را به روشنی به تصویر می‌کشد: طوطی که به دلیل ریختن روغن کچل شده بود، با دیدن یک قلندر سرتراشیده، فوراً نتیجه می‌گیرد که او هم حتماً روغن ریخته است. طوطی نمی‌تواند تصور کند که کچل بودن آن مرد می‌تواند دلایل دیگری، مانند ریاضت یا راه و روشی معنوی، داشته باشد. این همان خطای شناختی است که انسان‌ها نیز مرتکب می‌شوند؛ وقتی با رفتار پیامبران و اولیا روبرو می‌شویم، آن‌ها را با تجربیات و ظرفیت‌های خودمان تفسیر می‌کنیم و به گمراهی می‌افتیم.

مولانا با مثال «شیر و شیر» این نکته را عمیق‌تر می‌کند. این دو کلمه، یکی به معنای حیوان درنده و دیگری نوشیدنی، در ظاهر نوشتاری یکسان هستند اما در معنا فرسنگ‌ها با هم فاصله دارند. انسان‌ها نیز چنین‌اند؛ در ظاهر همه بشر هستند، می‌خورند و می‌خوابند، اما باطن و سیرتشان می‌تواند از زمین تا آسمان متفاوت باشد. این همان نگاه سطحی‌نگری است که قرآن در نقد مخالفان پیامبران به آن اشاره می‌کند که می‌گفتند: «این چه پیامبری است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود؟». این ظاهرگرایی، مردم را از درک حقیقت بی‌کران اولیای الهی باز می‌دارد.

این تفاوت به سرشت درونی انسان‌ها بازمی‌گردد. مولانا با مثال‌هایی چون زنبور (یکی نیش می‌زند و دیگری عسل می‌دهد)، آهو (یکی سرگین و دیگری مشک ناب تولید می‌کند) و نیشکر (یکی پوک و دیگری پر از شکر است) نشان می‌دهد که چگونه ورودی‌های یکسان، در طبیعت‌های گوناگون به خروجی‌های کاملاً متفاوتی منجر می‌شوند. در مورد انسان نیز همین‌گونه است: یک نفر از همان غذا، بخل و حسد می‌سازد و دیگری عشق الهی. این یعنی باطن و شخصیت ما تعیین می‌کند که ورودی‌های جهان را چگونه به خروجی تبدیل کنیم. این بیت تأکیدی است بر اینکه در راه شناخت حقیقت، باید از ظاهربینی پرهیز کرد و همواره به دنبال درک باطن بود.