M1:2865 — چون به کشتی در نشست و دجله دید / سجده می‌کرد از حیا و می‌خمید

این بیت، اوج داستان مرد عرب و هدیه‌اش به خلیفه را به تصویر می‌کشد. مرد عرب، با صداقت تمام، کوزه‌ی آبی را که از چاه قبیله‌اش پر کرده بود، به عنوان باارزش‌ترین دارایی خود به خلیفه در بغداد هدیه می‌دهد. خلیفه، با بزرگواری و بدون اینکه مرد را تحقیر کند، هدیه را می‌پذیرد، کوزه را پر از طلا می‌کند و او را برای بازگشت، سوار بر کشتی روی رود دجله می‌کند.

لحظه‌ای که مرد عرب برای اولین بار عظمت رود دجله را می‌بیند، لحظه‌ی کشف و شهود اوست. او ناگهان به بی‌ارزش بودن هدیه‌ی خود در مقابل ثروت بی‌کران خلیفه پی می‌برد. این آگاهی، او را دچار شرمی عمیق (حیا) می‌کند. سجده کردن و خم شدن او، نه از روی پرستش رود، بلکه واکنشی جسمانی به سنگینی این شرم و در عین حال، حیرت از بزرگواری و لطف خلیفه است که چنین هدیه‌ی ناچیزی را با گشاده‌رویی پذیرفته بود.

در نگاه عرفانی مولانا، این داستان تمثیلی از رابطه‌ی انسان و خداست. عبادات و اعمال ما، مانند همان کوزه‌ی آب مرد عرب، در برابر عظمت و لطف بی‌نهایت خداوند، هدیه‌ای ناچیز و بی‌مقدار است. اما خداوند، همچون آن خلیفه‌ی بخشنده، این «نقد دغل» و ناخالص را از روی کرم خود می‌پذیرد و در مقابل، پاداشی بی‌اندازه عطا می‌کند. شرمندگی مرد عرب، همان «حیای» عارفانه است که از درک این عدم تناسب میان عمل بنده و لطف پروردگار حاصل می‌شود.