M1:325 — بومُسَیلِم را لقب کذّاب ماند / مر محمد را اولُو الاَلباب ماند

Bait ini adalah salah satu titik di mana Rumi memberikan pedoman untuk membedakan yang asli dari yang palsu, yang sejati dari penipu. Sebelumnya, Rumi menggambarkan bagaimana 'orang hina mencuri ucapan para darwis' untuk menipu orang-orang lugu. Di sinilah Rumi menawarkan sebuah kriteria untuk melakukan pemilahan.

Bū Musaylim (yakni Musailamah al-Kazzab, namanya diubah sedikit demi kepentingan matra puisi) adalah lambang sempurna dari pendaku palsu. Ia mengaku sebagai nabi, tetapi pada akhirnya sejarah dan kebenaran menjulukinya 'Sang Pendusta' (al-Kazzāb). Gelar ini melekat abadi padanya, laksana cap di kening. Ia mewakili semua penipu yang, dengan 'singa dari bulu domba' dan kata-kata curian, tampil untuk 'mengemis'—yakni mengeksploitasi agama demi keuntungan pribadi—dan berusaha 'memberi Musailamah gelar Ahmad', artinya menutupi wajah palsu mereka dengan jubah para nabi sejati.

Sebagai lawannya adalah Muhammad Rasulullah (saw.), yang dalam Al-Qur'an digelari Ulu al-Albāb—'pemilik akal budi dan pemahaman mendalam'. Gelar ini tidak hanya berarti pengetahuan, tetapi juga kebijaksanaan luhur yang menembus hingga ke jantung kebenaran dan tidak terkecoh oleh penampilan lahiriah. Melalui pertentangan yang tajam ini, Rumi menunjukkan kepada kita bahwa penilaian akhir atas sebuah klaim spiritual tidak ditentukan oleh pernyataan si pendaku, melainkan oleh buah dan akibat dari ajarannya. Kriteria inilah yang dijelaskan lebih lanjut di bait berikutnya: 'Anggur kebenaran, segelnya kesturi murni / sedang arak biasa, berakhir busuk dan pedih'.

Buah dan akibat ini akan tampak, baik di alam batin maupun di alam lahir. 'Anggur kebenaran' yang mengalir dari mata air kenabian yang jernih adalah 'kesturi murni'; ia tidak hanya memberi keharuman dan kesegaran pada jiwa, tetapi juga membangkitkan akal dari kelalaian. Sebaliknya, 'arak' para pendaku palsu, meskipun pada awalnya tampak memikat, 'berakhir busuk dan pedih'. Ia hanya memberikan kemabukan semu yang berujung pada sakit kepala dan kelelahan, serta meninggalkan bau tak sedap yang mengungkap kepalsuan batinnya. Inilah kriteria inderawi yang praktis untuk membedakan yang baik dari yang buruk di ranah spiritual.

این بیت، معیاری کلیدی از سوی مولانا برای تشخیص حقیقت از دروغ و تمایز میان پیامبران راستین و مدعیان دروغین است. مولانا پیش از این، از «مرد دون»ی سخن گفته بود که «حرف درویشان بدزدد» تا ساده‌دلان را فریب دهد. اینجا، او برای شناخت چنین افرادی، یک نمونهٔ تاریخی روشن را پیش می‌کشد.

بومُسَیلِم (که برای حفظ وزن شعر به این صورت آمده، و همان مسیلمهٔ کذّاب است) نماد کامل یک مدعی دروغین است. او ادعای پیامبری کرد، اما تاریخ و حقیقت، او را با لقب «کذّاب» (دروغگو) مُهر زد و این نام برای همیشه بر او ماند. او نمایندهٔ تمام فریبکارانی است که با ظاهری آراسته و سخنانی دزدیده‌شده، دین را وسیلهٔ کاسبی و گدایی می‌کنند و می‌کوشند تا چهرهٔ دروغین خود را به جای چهرهٔ راستین پیامبران جا بزنند.

در مقابل، محمد (ص) قرار دارد که قرآن او و پیروان حقیقی‌اش را «اولوالالباب» (صاحبان خرد و مغز) می‌خواند. این لقب تنها به معنای دانایی نیست، بلکه به خردی ژرف اشاره دارد که به عمق حقیقت نفوذ می‌کند و فریب ظواهر را نمی‌خورد. مولانا با این تقابل آشکار نشان می‌دهد که قضاوت نهایی دربارهٔ درستی یک ادعا، نه با حرف و ظاهر، بلکه با نتایج و میوه‌های آن مشخص می‌شود. این همان معیاری است که در بیت بعدی با تمثیل «شراب حق» که پایانش «مشک ناب» است و «باده»ی باطل که ختمش «گند و عذاب» است، توضیح داده می‌شود.

در واقع، میوه و نتیجهٔ یک دعوت، حقیقت آن را آشکار می‌کند. دعوت حقیقی، همچون شرابی است که در پایان، عطر خوش حقیقت را در جان و خرد می‌پراکند. اما دعوت دروغین، هرچند در ابتدا فریبنده باشد، در نهایت جز تباهی و بوی ناخوشایند چیزی از خود به جای نمی‌گذارد.